{"id":110771,"date":"2015-11-20T09:58:49","date_gmt":"2015-11-20T08:58:49","guid":{"rendered":"http:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/?p=110771"},"modified":"2015-11-21T09:56:06","modified_gmt":"2015-11-21T08:56:06","slug":"jaap-hamburger-solidariteit-is-dat-een-keuze-of-een-plicht-een-deugd-of-een-ondeugd","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/2015\/11\/20\/jaap-hamburger-solidariteit-is-dat-een-keuze-of-een-plicht-een-deugd-of-een-ondeugd\/","title":{"rendered":"Jaap Hamburger: Solidariteit, is dat een keuze of een plicht, een deugd of een ondeugd?"},"content":{"rendered":"

\"Belcampoklein(8of<\/a><\/p>\n

Jaap Hamburger sprak op de presentatie van mijn boek, Kwart over Gaza. Ik was blij met zijn lezing. Hierbij de tekst. <\/p>\n

Solidariteit, is dat een keuze of een plicht, een deugd of een ondeugd?<\/p>\n

Anja heeft ons drie\u00ebn het volgende verzoek gedaan: \u201cWat ik van jullie drie verwacht: een korte lezing van tien minuten maximaal. Het gaat mij daarbij niet in de eerste plaats om commentaar op het boek, maar om een thema uit het boek waar je op eigen wijze iets over wilt vertellen. Enige overlap lijkt mij geen probleem, jullie uitgangspunten en ervaringen van waaruit jullie spreken zijn immers heel verschillend.\u201d?
\n<\/p>\n

Voordat ik mijn eigen gedachten de vrije loop laat, toch enig commentaar op Anja\u2019s boek. Het gaat meer over Nederland dan haar laatste boeken en al lezende ontstond bij mij de indruk dat Anja de vinger aan de pols heeft van de Nederlandse samenleving anno 2015, dat zij een seismografische beschrijving geeft van de schokken en schokjes en rillinkjes die er door Nederland gaan. Haar ontvankelijkheid voor \u2018verborgen racisme\u2019 heeft mij aan het denken gezet; dat ondanks mijn naar allergie neigende afwijzing van groepen die op weg zijn gegaan zich de meest begeerde status van onze tijd aan te meten: die van het collectieve slachtofferschap. Mijn ervaringen met de absoluut funeste invloed die die status uitoefent op \u2018de joodse gemeenschap\u2019 bepalen hier ongetwijfeld mijn blik: individuen \u2013en instanties- die zichzelf helemaal niet meer de vraag stellen of zij zelf in het leven ook maar ergens slachtoffer van geweest of geworden zijn, presenteren zich naar buiten als dragers van een vorm van chronisch slachtofferschap, ontberen in toenemende mate empathie voor ander leed, eisen op hoge toon dat anderen ad absurdum rekening houden met hun gevoelens en gevoeligheden, en wensen sinds jaar en dag te bepalen waar de grenzen liggen van wat anderen mogen zeggen, waar, waarover en bij welke gelegenheid. De reacties van joodse zijde \u2013en overigens niet minder, met instemming van joodse zijde, van christen-zionistische kant, \u2013 op de Kristallnachtherdenking bij het monument voor joods verzet van zondag 8 november, waar o.a. Haneen Zoabi, Palestijns Isra\u00eblisch parlementslid uit Isra\u00ebl het woord voerde, reacties die ik hier verder laat voor wat ze waren, zijn de meest recente en tegelijk perfecte illustratie wat ik bedoel.
\nAan dit chronische, om niet te zeggen pathologische slachtofferschap heeft ook Anja in haar nieuwe boek veel aandacht besteed; tegelijk breekt zij er overal een lans voor om vooral goed te luisteren naar degenen die nu aandacht opeisen voor hun status als miskende. In zekere zin beweegt het boek zich tussen die twee polen: de slachtoffers van weleer hebben recht op erkenning en tegelijk veel genoegdoening gekregen, nu aandacht voor anderen. Haar stellingname wordt herkend: vanmorgen in de Volkskrant van 12 november werd Jerry King Luther Afriyie, van de \u2018Stichting Nederland wordt beter\u2019, geciteerd die zijn sympathie betuigde: \u201cIk ben blij met witte mensen als Sunny Bergman en Anja Meulenbelt, die zich ook voor [onze] zaak inzetten. Alleen moet het niet vanzelfsprekend zijn dat witte mensen voorop lopen. Zwarte mensen kunnen ook zelf het woord voeren\u201d. Erkenning voor Anja, en ook verde prima woorden, en mee eens. E\u00e9n kanttekening: ik hoop dat de opkomende discussie zich de emotionele misvorming voor ogen houdt die de slachtofferstatus over de joodse gemeenschap heeft gebracht.
\nAnja\u2019s boek heeft veel thema\u2019s, haar opdracht om op eigen wijze iets over een thema uit het boek te vertellen biedt dus veel keuzevrijheid, al gedij ik doorgaans niet zo goed op keuzevrijheid. Kiezen blijft moeilijk in het leven, geef mij maar een opdracht. Maar daar komt mij een herinnering te hulp. Een goede collega van het werk van eertijds, Jan, trouwde met Loes; Loes werd zwanger en al snel zei Jan tegen mij: weet je, ik zie de laatste tijd overal zwangere vrouwen, in de straat, in de tram, op het werk, overal. Jan was zich heel goed bewust van de reden: wat hem bezighield, bepaalde zijn blik. Die zwangere vrouwen waren er altijd geweest, pas nu zag hij ze.
\nNa het lezen van Anja\u2019s boek, overkwam mij iets soortgelijks. Het was niet dat ik plots overal zwangere vrouwen zag, al is het schrijven en publiceren van een boek eindeloos vaak vergeleken met het concipi\u00ebren en ter wereld brengen van een kind, niet waar Anja, maar ik zag opeens overal \u2018een probleem\u2019. Legt u ook dat niet verkeerd uit: Anja\u2019s boek schept geen problemen, het verheldert er diverse, althans voor mij. Het probleem dat ik ontwaarde had te maken met een van de rode draden in het boek Kwart over Gaza, te weten: het probleem van de solidariteit.
\nSolidariteit als thema speelt in Anja\u2019s boeken al vanaf het begin een grote rol: De Schaamte Voorbij, voor sommigen van u wellicht een titel die geen reminiscenties oproept, ging over de verbondenheid en de grenzen daaraan tussen vrouwen in het licht van hun destijds op veel terreinen ondergeschikte \u2018maatschappelijke positie\u2019; Anja\u2019s boeken over Isra\u00ebl en Palestina onderzoeken de grenzen aan de solidariteit met Isra\u00ebl en de joodse geschiedenis \u2013en worstelen daarmee, mag ik zeggen- en komen tot de conclusie dat die solidariteit te zwaar op de proef gesteld is door de politiek van de staat Isra\u00ebl tegenover de Palestijnen, en dat die nu ingeruild dient te worden voor solidariteit met de laatsten. Soms lijkt het wel alsof Anja zelf het meest gekweld wordt door die conclusie, alsof zij ondanks alle verschrikking die zij jaar in jaar uit in Gaza heeft moeten zien, nog steeds geen afscheid van Isra\u00ebl heeft kunnen nemen, nog steeds hoopt op een dag wakker te worden om te ontdekken dat Isra\u00ebl als door een mirakel is teruggekeerd van zijn pad van onderdrukking van de Palestijnen en verwoesting van Palestina.
\nIk hecht er daarom aan hier nog maar eens duidelijk uit te spreken: al de aantijgingen en laster en spot \u2013en bedreiging- die Anja heeft moeten verduren, op haar blog, op sociale media, onder de radar en soms in het openbaar, omdat zij ondanks zichzelf tot conclusies moest komen over de gedragingen van de staat Isra\u00ebl en over de scheefgegroeide opvattingen en misplaatste morele eigenwaan waar die gedragingen uit voortkomen, conclusies waartoe zij liever niet gekomen was, al die shit van anderen, verraadt hun gebrek aan leesvermogen, gebrek aan denkkracht, gemakzucht in oordeel, stuitend vooroordeel jegens vrouwen ook, en vaak alles tegelijk. Behalve overeenkomsten in denken en in analyse, zal ook dat haar verbondenheid met Hajo Meyer hebben gevoed, aan wie zij haar boek heeft opgedragen, Hajo die alleen gespaard is gebleven voor de opmerkingen speciaal gereserveerd voor vrouwen, maar verder van kwaadsprekerij door anderen heeft kunnen meepraten. Anja heeft de waardigheid gehad om op de laster van \u2018joden- en Isra\u00eblhaat\u2019 nooit te reageren door eens uit te pakken, over haar familiegeschiedenis bijvoorbeeld, waarin de bescherming van joden een grote rol heeft gespeeld, familiegeschiedenis die haar mede heeft gevormd. Voor sommige beledigingen voelen we ons tegoed, en sommige dingen houden we daarom voor onszelf, niet waar Anja?
\nTerug, van de \u2018solidariteit\u2019 als thema in Anja\u2019s boeken, naar de problemen die meer algemeen met dat concept samenhangen. Ik heb daar geen afgerond verhaal over, met inleiding, analyse en conclusie. Ik ben ook beducht voor de mogelijkheid dat het filosofische probleem van de solidariteit wellicht een maatje te groot is voor mij. Ik heb wel vragen die ik zal proberen te verhelderen: Solidariteit, is dat een keuze of een plicht en: is het een deugd of, ondanks de \u2018positieve klank\u2019, een ondeugd?
\nEerst dit: ik ben zelf altijd werkzaam geweest in de sociale zekerheid; het solidariteitsprincipe dat de sociale zekerheid draagt, is een verbijzondering van de verzekeringsgedachte. De verzekeringsgedachte leert: elk afzonderlijk zijn wij niet in staat ons financieel in te dekken tegen de combinatie van risico\u2019s die wij lopen met lijf en leden en have en goed. Wij dragen meestentijds vrijwillig af aan een pot, die gevuld wordt met bijdragen van alle kanten, die commercieel wordt beheerd, en waaruit onder voorwaarden gelijke gevallen op gelijke wijze worden vergoed; zogenoemde \u2018goede\u2019 en \u2018slechte\u2019 risico\u2019s dragen bovendien in principe gelijkelijk bij, omdat goede risico\u2019s slechte kunnen worden, en omgekeerd. Wie nu gezond is kan straks ziek blijken, wie jong is en nu leeft, wordt straks oud en overlijdt; waar een eertijds diefstal- of vandalismegevoelige wijk aan aantrekkelijkheid wint, kunnen de risico\u2019s kantelen. De verzekeringsgedachte is het principe, aan dat principe wordt in onze samenleving op allerlei manieren gemorreld, maar het is nog niet ter ziele.
\nIn de sociale zekerheid is de verzekeringsgedachte nog een stap verder gebracht: er is sprake van verplichte wettelijke solidariteit: u hebt geen keuze: of u nu wilt of niet, middels uw inkomen of uw uitkering of pensioen draagt u wettelijk verplicht bij aan het vullen van potten die bedoeld zijn om bepaalde risico\u2019s bijv. het risico van werkeloosheid of ziekte of arbeidsongeschiktheid af te dekken, voor wie daar door getroffen wordt.
\nHet is een vorm van solidariteit waar de meeste mensen zich amper van bewust zijn; onder invloed echter van een combinatie van opvattingen als: \u2018 ieder voor zich en de markt voor ons allen\u2019, \u2018de overheid moet niet op de stoel van het bedrijfsleven gaan zitten\u2019, individualisering verwoord in: \u2018ik wil niet opdraaien voor Piet die de kantjes er af loopt\u2019, \u2018regelingen worden misbruikt\u2019, \u2018uitkeringen maken mensen afhankelijk en doden alle initiatief\u2019 en meer van dit soort drogredenen, wordt de wettelijk verplichte solidariteit afgebroken. De historisch-maatschappelijke ervaring met andere organisatievormen van sociale zekerheid is uit het collectieve geheugen verdwenen of wordt daar bewust uit verbannen, we gaan terug naar een 19e eeuwse maatschappelijke ordening, tot we ontdekken dat die collectieve armoede en afhankelijkheid schept en Van Houten, Domela Nieuwenhuis, Troelstra, Wibaut, Drees en de vakbeweging weerkeren op aarde en korte metten maken met de nieuwe illusies. Obamacare is een bescheiden poging om Amerika vanuit de 19e eeuw te laten landen in de 21e, en u weet, dat ging niet zonder slag of stoot. Europa beweegt zich langzaam maar zeker de andere kant op, wij gaan terug in de tijd. Het is naar mijn overtuiging mede door de sociaal-economische marginalisering die hiervan het gevolg is, dat zich in de samenleving een stuwmeer aan rancune en ressentiment vult, ontvankelijk voor heilsprofeten van allerlei slag, waarover Anja zich zorgen maakt en bijvoorbeeld recent ook Timmermans.
\nDe georganiseerde solidariteit, als maatschappelijk ordeningsbeginsel ligt mij vanuit mijn beroepsmatige bezigheden na aan het hart; ik wil het nu hebben over de subjectieve, de emotioneel gedreven solidariteit, de verbondenheid die een mens kan ervaren met anderen, en zijn wens die ander te steunen. Voor alle duidelijkheid: ik heb daar vragen bij, maar ik heb mijn bestaan wel te danken aan die vorm van solidariteit, onder de gevaarlijkste omstandigheden. Philips Eindhoven waar mijn vader werkte cre\u00eberde speciaal voor haar joodse employ\u00e9\u2019s een afdeling genaamd SOBU, waarvan de werknemers \u2018onmisbaar\u2019 waren, althans, dat spelde men de Duitsers op de mouw, en toen die afdeling tenslotte opgeheven moest worden, bleef Philips proberen iets te betekenen voor in Nederlandse kampen opgesloten werknemers.
\nMijn moeder heeft de oorlog doorgebracht op meer dan \u00e9\u00e9n onderduikadres, waar \u2018heel gewone\u2019 Nederlanders, -heel ongewone dus-, haar, en in het begin ook haar ouders, verborgen hebben gehouden. De eerst 5 jaar van mijn leven, tot 1955 woonde ik met mijn ouders en mijn broer in het huurhuis van \u2018oom Jan\u2019, de man die mijn moeder bij zich had laten onderduiken en die zelf na de oorlog verhuisd was naar Den Haag. Mijn vaders leven is gespaard in een curieuze daad van wat met veel moeite, dat wel, een daad van \u2018solidariteit\u2019 genoemd zou kunnen worden: hij was krijgsgevangen Nederlandse dienstplichtig reserveofficier in een Duits \u2018Stammlager\u2019 in Polen, toen Himmler de kampcommandanten gebood om de joodse krijgsgevangenen te scheiden van de niet-joodse. Mijn vader moest bij de commandant komen. \u2018Sie heissen David Abraham, Sie sind doch Jude\u2019. U begrijpt het niet, zei mijn vader, Nederland is een christelijk-gereformeerd land, waar kinderen vaak oud-testamentische namen krijgen. \u2018Ach so\u2019, zei de commandant, \u2018denn k\u00f6nnen Sie doch gehen\u2019. Hij geloofde er geen barst van, zei mijn vader, maar hij was de oorlog beu en wist dat de Russen al heel nabij waren. \u2018En het laatste wat ik van hem heb gezien\u2019, vertelde hij, \u2018was dat hij met een rode kop de laadbak van een Russische legertruck inklom en werd weggereden, richting oosten\u2019. Had die commandant gedaan, wat Himmler hem bevolen had, had ik hier nu naar alle waarschijnlijkheid niet gestaan. Ik bedoel: mijn leven is gebouwd op solidariteit uit de tijd van voor mijn geboorte.
\nVoor Anja is solidariteit vanzelfsprekend, zij zoekt er naar, zij stapt er in, zij schrijft er over, zij staat er voor en zij handelt er naar, bijvoorbeeld met haar stichting Kifaia, maar in het boek zult u tal van andere voorbeelden aantreffen. Bij Anja lijkt solidariteit welhaast een heilig plicht, zingeving van het leven. Zij onderzoekt in haar boek dan ook de grenzen van de oude en de aanvangstekenen van de nieuwe solidariteit.
\nSolidariteit een keuze of een plicht: daar heb ik mij het hoofd over gebroken en ik presenteer u mijn conclusie, die voor u misschien al meteen vanzelfsprekend was: solidariteit is geen plicht, maar een keuze. Ik heb niets in handen om van een ander te verlangen laat staan te eisen dat hij of zij partij kiest, \u2018zich solidariseert\u2019, zoals het lelijke woord luidt. Ik denk dat uitgerekend mijn joodse achtergrond mij heeft belemmerd tot de voor de hand liggende conclusie te komen dat solidariteit een keuze is: solidariteit maakt dat ik \u00fcberhaupt besta, dus hoe kan ik die \u2018plicht\u2019 in twijfel trekken, en bovendien: de bij uitstek \u2018joodse lakmoesproef\u2019 is: \u2018zou ik in geval van vervolging bij deze persoon kunnen onderduiken, ja of nee\u2019. Kan ik rekenen op zijn of haar solidariteit, ja of nee? Inmiddels denk ik dat de vraag zou moeten luiden: \u2018kan die persoon in geval van oorlog bij mij onderduiken, ja of nee.?\u2019 Dat zet de zaken op scherp, en ik ben helemaal niet zo zeker van mijn antwoord.
\nWat ik mij wel realiseerde: niemand kan mij daartoe verplichten. Maar, dan kan ik zelf ook niemand verplichten. Het inzicht maant tot bescheidenheid: zal ik handelen naar mijn solidaire woorden, als handelen gevraagd wordt? Woorden krijgen immers door handelen hun zingeving. Of hebben woorden al een functie op zich, scheppen zij hun eigen werkelijkheid? Een vraag die me legitiem lijkt bij een boekpresentatie en die ik wil beantwoorden met: ja.
\nMijn ideaal is: \u2018eenheid van opvatting en handelen\u2019, en de mensen die dat kunnen waarmaken bewonder ik diep, zoals bijvoorbeeld de Isra\u00eblische vredesactivist en criticus van land en volk Jeff Halper, die 10 november sprak in De Nieuwe Liefde. Wie minder goed is in handelen, of gewoon minder dapper, zoals ik, kan altijd anderen nog bemoedigen, of uitdrukking geven aan de opvattingen, overtuigingen en gevoelens van anderen. Dat is tenminste iets, en daar is de hele literatuur op gebouwd. \u2018Het woord bij de daad\u2019 luidde de titel van het boek van Mulisch over de Cubaanse revolutie en ik laat nu maar onvermeld de spot van Hermans, die de spot was die voor alle mooie woorden geldt. Hermans zei over Mulisch\u2019 boek \u2018dat het geschreven was in Havanna in een sjiek hotel voor buitenlanders, door Mulisch met een Cubaanse schone op zijn ene knie, en een met whiskey on the rocks gevuld glas in de hand op zijn andere\u2019.
\nMaar daar is gelukkig nog mijn moeder: \u2018Het puntje van mijn pen, is het scherpste wapen dat ik ken\u2019, citeerde zij Jacob Cats; laat ieder zich dan maar maar het wapen aanmeten dat hem of haar het beste past. Solidariteit met woorden is ook een keuze die er wezen mag.
\nIk moet kort nog een tweede en laatste vraag beantwoorden die ik mijzelf gesteld heb: is solidariteit een deugd of, ondanks de ronduit \u2018positieve klank\u2019, een ondeugd? \u2018Alte Kameraden\u2019 belichamen een heftige vorm van soldariteit, motorclubs zijn gebouwd op solidariteit, de \u2018omerta\u2019 is een vorm van \u2013toegegeven- afgedwongen solidariteit. Voor de betrokkenen betekent het emotioneel niet minder dan voor Anja de solidariteit met vrouwen, minderheden, vluchtelingen. Solidariteit heeft ook altijd het element: samen tegen anderen.
\nVoor sommigen is juist dat de aanvang van alle kwaad: Hajo Meyer, die Anja en mij heeft ge\u00efnspireerd, was de mening toegedaan, dat alle kwaad begint bij het onderscheid tussen \u2018wij\u2019 en \u2018zij\u2019, maar als er iemand was die zich heftig uitte over anderen en daarvoor medestanders zocht, precies, dan was het Hajo Meyer. Het ideaal van de universele broederschap, die alle solidariteit overbodig maakt, acht ik onhaalbaar gegeven de verschillen onder de mensen in opvattingen en gedragingenAl even onhaalbaar lijkt mij het andere uiterste: Nietzsche\u2019s ideaal van de volstrekt autonome mens, die niets en niemand nodig heeft en zijn leven emotioneel en intellectueel in onafhankelijkheid vorm geeft. Ook dit ideaal maakt alle verbondenheid overbodig, of schept misschien wel een vorm van \u2018meta-verbondenheid\u2019, maar lijkt mij, hoewel aantrekkelijk of op zijn minst aanstekelijk, niet voor ons weggelegd. Kortom: op de vraag of solidariteit een deugd of een ondeugd is blijf ik het antwoord domweg schuldig. Ik vermoed dat het een verkeerde, want onbeantwoordbare vraag is.
\nIk stel u daarom voor dat wij tevreden zijn met Anja\u2019s pittige onderzoek naar oude en nieuwe vormen van verbondenheid: daarover is in \u2018Kwart over Gaza\u2019 heel veel behartenswaardigs te vinden. Dat Anja de moeite gedaan heeft, want moeite heeft het gekost, dat uit te zoeken, te ordenen, op te schrijven en van analyse en commentaar te voorzien, brengt ons hier in Belcampo samen: voor mij een heerlijk moment van verbondenheid met u allen, waarvoor u voor even alle andere solidariteit, inclusief de wettelijke, cadeau kunt krijgen.
\nAnja: bedankt, daarvoor, en natuurlijk, voor je mooie boek, geperst uit en getuigend van de tijd waarin wij leven!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jaap Hamburger sprak op de presentatie van mijn boek, Kwart over Gaza. Ik was blij met zijn lezing. Hierbij de tekst. Solidariteit, is dat een keuze of een plicht, een deugd of een ondeugd? Anja heeft ons drie\u00ebn het volgende … Lees verder →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false},"categories":[1],"tags":[],"jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/110771"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=110771"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/110771\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":110780,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/110771\/revisions\/110780"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=110771"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=110771"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=110771"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}