{"id":13463,"date":"2009-04-13T07:36:35","date_gmt":"2009-04-13T06:36:35","guid":{"rendered":"http:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/2009\/04\/13\/kerk-en-staat-1\/"},"modified":"2009-04-28T07:58:57","modified_gmt":"2009-04-28T05:58:57","slug":"kerk-en-staat-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/2009\/04\/13\/kerk-en-staat-1\/","title":{"rendered":"Kerk en staat (1)"},"content":{"rendered":"

Het blijft actueel: wat verstaan we nu eigenlijk onder de scheiding van kerk en staat? In december 2005 zette ik het volgende stuk op mijn weblog. Ik lees ondertussen ook Olivier Roy, De islam en de scheiding van kerk en staat<\/em>, en hoop daar nog op terug te komen.
\n
\nAls mensen zeggen: religie prima, als je dat maar thuis doet (en je er mij niet mee lastig valt) vind ik dat wel geestig. Alsof iemand tegen me zegt: je mag best socialist zijn hoor, als ik er maar niks van merk \u2013 socialist ben je maar thuis. Dat kan natuurlijk niet. Wat ik geloof werkt natuurlijk door in alles wat ik doe. Een wezenskenmerk van de grote godsdiensten is nu juist dat die niet alleen gaan over de relatie van mens tot God, maar ook wat te zeggen hebben over de relaties tussen mensen onderling \u2013 al zijn er ook mensen die religie alleen maar zien als hun allerindividueelste relatie met het hogere. Een vraag als: ben ik mijn broeders hoeder, of een uitspraak als: heb je naaste lief die is als jij, of heb de vreemdeling lief, want ook gij zijt een vreemdeling geweest in Egypte, zijn wezenlijk sociale, om niet te zeggen politieke uitspraken, die dwars staan op het neoliberalisme, het verlichtingsfundamentalisme en het vrijemarktgeloof, en we vinden equivalenten daarvan ook in de islam. Voor gelovigen die ook de sociale kant van hun religie ervaren is die mededeling, dat doe je maar thuis, nogal absurd. Hang je hoofd maar aan de kapstok, laat je hart thuis. Kijk niet om je heen. Zie niets.
\n
\nHet hoort bij de nieuwe retoriek, vooral vanuit liberale-seculiere kant, en met name ingezet tegen moslims: religie, dat doe je maar thuis. Terwijl we ons in Nederland lang niet druk maakten over geloof, lijkt het wel alsof de afweer tegen moslims overslaat naar iedereen die zich tot een religie bekent. In dat liberale beeld is Nederland in wezen een seculiere samenleving, met een strikte scheiding tussen staat en kerk, en voor zover mensen (nog) een godsdienst aanhangen zou dat zo discreet mogelijk moeten gebeuren. De seculiere medemens zou gevrijwaard moeten worden van confrontaties met religieuze uitingen \u2013 de burger mag geen last hebben van de religie van zijn buurman. Laat staan aan moeten zien dat de belastingcenten worden besteed aan initiatieven of instanties met een confessionele signatuur \u2013 vandaar de roep om artikel 23 van de grondwet over de vrijheid van onderwijs maar op te heffen, het artikel dat ons naast artikel 6 (vrijheid van godsdienst) de vrijheid geeft om scholen te stichten met een bepaalde religieuze grondslag. <\/p>\n

Natuurlijk is de vermenging tussen religie en samenleving ook lastig: het is duidelijk dat er geen consensus is over de richting die we wensen in het menselijk samenleven, en geen consensus over de mate waarin religieuze richtingen passen binnen een democratie die we ook aanhangen. Het is ook duidelijk dat met dezelfde religie zowel sociale als ook antidemocratische stromingen ondersteund kunnen worden. Dat geldt overigens ook voor niet-religieuze levensbeschouwingen en politieke opvattingen, er bestaan inmiddels zelfs tamelijk agressieve vormen van atheisme, waarvan je je af kunt vragen of die nog stroken met democratie en Grondwet. Antidemocratische stromingen zijn niet alleen verbonden aan de ene godsdienst, zomin als de sociale stromingen verbonden zijn aan een andere. De scheidslijnen lopen dwars door de godsdiensten heen. Zowel in het juda\u00efsme, de islam als het christendom kennen we stromingen met varianten op \u2018wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet\u2019, in wezen sociaal en democratisch, als stromingen die diezelfde religie gebruiken om burgers in naam van God de wet voor te schrijven en hun gedrag autoritair te reguleren of zelfs om geweld goed te praten. De veelgehoorde uitspraak: \u2018wij\u2019 (westers, verlicht, democratisch) hebben een scheiding tussen kerk en staat, die \u2018zij\u2019 (moslim, achterlijk, en ondemocratisch) niet hebben blijkt alvast niet te kloppen. Ik bedoel maar: ik ben in Gaza terwijl ik dit schrijf. Op een piepklein christelijk minderheidje na is iedereen moslim. Toch vind je ook hier een heel scala van vergaand vrijzinnig tot steil gelovig \u2013 en bemoeit de overheid zich daar nauwelijks mee. Zowel de islamitische universiteit als de open universiteit ontvangt overheidssubsidie, zolang ze zich maar houden aan de algemene richtlijnen voor het onderwijs. Net als bij ons.
\n(Dit schreef ik voor Hamas in Gaza de overheid overnam)<\/p>\n

Daar dacht ik opnieuw over na na het lezen van een interessant artikel in VolZin (2 december), van Erik Sengers, (godsdienstsocioloog aan de Theologische Universiteit Kampen) onder de provocerende titel: Nederland kent geen scheiding van kerk en staat \u2013 en dat moet vooral zo blijven.<\/em> Want dit is de grap: iedereen is er kennelijk zo van overtuigd dat Nederland een scheiding van staat en kerk kent, dat niemand de moeite heeft genomen om na te gaan waar dat dan staat. Ga zoeken, in de Grondwet. Het staat er niet. Het blijkt helemaal niet voor te komen in de Nederlandse constitutionele traditie, het is er hoogstens een interpretatie van. Wat er wel staat: dat de burgers vrijheid van godsdienst hebben. Sengers die de verschillende opvolgende grondwetten van Nederland heeft vergeleken stelt:<\/p>\n

De verhouding tussen kerk en staat wordt volgens de tekst van de verschillende grondwetten in Nederland dus geregeld door gelijkheid, door individuele en collectieve vrijheid en door de algemene kaders van de burgerlijke wetgeving. <\/p><\/blockquote>\n

Het punt is dat de scheiding van kerk en staat twee kanten heeft. De ene is dat religieuze organisaties en religieuze ideologie\u00ebn geen invloed hebben op de staat. Maar de keerzijde daarvan is dat de staat zich ook onthoudt van inmenging in religieuze organisaties. Dus geen ondersteuning, maar dan ook geen controle. Daar blijkt in de praktijk niet veel van te kloppen. Want als de overheid eisen stelt aan de opleiding van imams en aan hun opvattingen over integratie, is dat wel degelijk een overtreding van de scheiding van kerk en staat. <\/p>\n

Het eerste punt: die beroemde scheiding van kerk en staat bestaat dus niet, of alleen in een bepaalde gradatie. Het tweede punt: waarom zouden we die scheiding willen, of liever gezegd: hoe zou die er idealiter dan uit moeten zien en hoe ver moet die gaan? <\/p>\n

Het is geen nieuwe kwestie. Sengers spreekt over een al sinds 1848 woedende discussie tussen confessionelen en liberalen over de interpretatie van de grondwet. De liberalen hadden in het begin de overhand, hun interpretatie kwam neer op een vergaande scheiding tussen kerk en staat \u2013 later kwam er een aanvullende interpretatie van de confessionelen (katholieken en Anti-Revolutionaire gereformeerden) die stelden dat vrijheid en gelijkheid betekende dat de overheid de kerkgenootschappen zou ondersteunen in het uitoefenen van hun maatschappelijke taak, naast de waarborg van vrijheid en gelijkheid. En zo kon het gebeuren, ik volg nog steeds Sengers, dat de overheid begon aan het subsidi\u00ebren van confessionele godsdienstige organisaties, eerst het onderwijs op lager, middelbaar en hoger niveau, daarna ook de maatschappelijke, welzijns- en gezondheidsinstellingen. Ook het kerkelijke jongerenwerk werd gesubsidieerd. De burgerlijke stand hielp mee met het registreren van de kerkelijke gezindheid van de Nederlanders, en werkte dus mee aan de kerkelijke administratie. En hoe hoger de eisen van de overheid werden aan de organisaties, denk bijvoorbeeld aan de professionalisering van de gezondheidszorg, hoe hoger ook de subsidies \u2013 ook aan de confessionele organisaties die niet bij de publieke instellingen mochten achterblijven. <\/p>\n

Nu is er wel degelijk sprake van ontzuiling, de afstand tussen staat en kerk is wel groter geworden. Maar het is volgens Sengers beter om te spreken over een ontvlechting dan van een scheiding. En het is de vraag of een werkelijke rigoureuze scheiding, die er nu dus niet is, wenselijk zou zijn. <\/p>\n

Het is niet vanzelfsprekend dat die ontvlechting alleen maar toe zal nemen. Sengers heeft het niet alleen over de radicale uitingen van de islam, maar ook over bepaalde vanuit de VS overwaaiende evangelicale kerken die steeds heftiger ageren tegen abortus, euthanasie, homoseksualiteit en de evolutietheorie. Ook in Nederland zijn zowel binnen de protestante kerken als binnen de katholieke kerk reactionaire stromingen zichtbaar. En willen we ons daar dan niet mee bemoeien? <\/p>\n

Er zijn twee opties voor de toekomst, stelt Sengers. De ene is een radicale scheiding van staat en kerk, en dus een verandering van de Grondwet, waarmee er ook een breuk wordt geschapen in de Nederlandse politieke traditie. De kerken (en moskee\u00ebn) onthouden zich van uitspraken over de politiek. Tegelijk onthoudt de overheid zich van inmenging in de religieuze organisaties. Alle subsidies worden gestopt. Dit is wat de seculiere (liberale) elite wenst. Dat heeft dus ook consequenties, dat de religieuze instellingen nog meer dan nu voor eigen financiering moeten zorgen en dus ook (nog) meer afhankelijk zullen worden van subsidie uit eigen kring en uit het buitenland. Inmenging van de overheid is daarbij dan dus ook niet meer toegestaan. Wat er gepreekt wordt, wat er onderwezen wordt in het zelf gefinancierde extra onderwijs, wie dat onderwijst, dat gaat zolang de wet niet wordt overtreden dus ook niemand meer wat aan.<\/p>\n

Een tweede optie is het laten voortbestaan van de huidige situatie. De verhouding tussen kerk en staat wordt gedefinieerd door de algemene uitgangspunten van vrijheid, gelijkheid en burgerlijke wetgeving. Dat betekent ook dat er ruimte blijft voor inmenging in de maatschappelijke functies van die instellingen (bijvoorbeeld met de vraag of ze integratie bevorderen), dat betekent dat er ruimte blijft voor subsidiering van emancipatorische activiteiten binnen de religies, dat er ruimte blijft om te zoeken naar nieuwe verhoudingen tussen de godsdiensten en hoe die vreedzaam samen kunnen leven. Het geeft de overheid ook de mogelijkheid om de kwalijke kanten van radicalisme en extremisme, bij alle godsdiensten, te be\u00efnvloeden. (Waarbij ik meteen denk: doe ons een andere regering, want deze is te veel deel van het probleem in plaats van de oplossing) Het maakt het bovendien ook meer mogelijk dat ook gelovigen het gevoel hebben deel uit te maken van een groter verband en daar niet van te zijn uitgesloten. Sengers: <\/p>\n

Vooral de financi\u00eble banden zijn in Nederland altijd uitermate succesvol gebleken in de integratie van religieuze en etnische minderheidsgroepen \u2013 zie de katholieken en de gereformeerden \u2013 en de bestrijding van extremistische uitingen. Bij een volledige scheiding van kerk en staat valt deze mogelijkheid van be\u00efnvloeding en gesprek weg. <\/p><\/blockquote>\n

Een interessante gedachte.
\nGa verder: hier.<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Het blijft actueel: wat verstaan we nu eigenlijk onder de scheiding van kerk en staat? In december 2005 zette ik het volgende stuk op mijn weblog. Ik lees ondertussen ook Olivier Roy, De islam en de scheiding van kerk en … Lees verder →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false},"categories":[6,21,8],"tags":[],"jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13463"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13463"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13463\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13463"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13463"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13463"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}