Huidskleur kun je niet verbergen, sekse kun je zien, maar zie je ook aan iemand uit welke klasse die komt? Dit naar aanleiding van een discussietje of een verkoper van de straatkrant kan waarnemen dat zijn klanten bijna allemaal uit de lagere of middenklasse komen, en de rijken zelden wat geven. Hoe weet die man dat, is de vraag.
\n
\nScherp kijken, is het antwoord, en sommigen zijn daar meer in getraind dan anderen. Want laten we eerlijk zijn, iemand komt binnen en je kijkt: niet alleen naar sekse, of etniciteit, dat zie je meestal meteen, maar subtiel wordt iemand ingedeeld en beoordeeld aan de hand van kleding, kapsel, wat iemand bij zich heeft, aan tassen, hond, auto, manier van bewegen en zeker zogauw iemand de mond open doet: aan de spraak. <\/p>\n
Hoeveel mensen komen we tegen aan de top van de maatschappij die een dialect, of ‘plat’ praat? Heel weinig. Wie van ‘onderaf’ komt en ‘hogerop’ wil moet anders leren praten en vooral ook veel bijleren aan de juiste manieren, de juiste cultuur, de juiste kleding en de juiste smaak. ‘Hogerop’ kom je niet alleen door een opleiding te volgen, je moet ook de bijbehorende cultuur bijleren, wil je het maken. Je kunt het inburgering noemen, waar geen cursus voor is, want we zwijgen er over, en doen alsof we zo democratisch zijn dat iedereen in dit land dezelfde kansen krijgt en klasse er niet toe doet. Iedereen kan toch naar de universiteit als hij maar intelligent is en doorzettingsvermogen heeft? <\/p>\n
Wie kijkt naar de verschillende opleidingen ziet dat in de lagere beroepsopleidingen vrijwel nooit iemand zit uit een rijk nest of een intellectueel milieu. Op de universiteiten zat – bij het laatste onderzoek dat ik heb gelezen, nooit meer dan 10% die afkomstig was uit de arbeidersklasse. (Ik weet niet hoe het nu is, ik denk niet dat het erg veel hoger uit zal komen. )<\/p>\n
Ik heb het voorrecht gehad om jarenlang les te geven aan een beroepsopleiding (hulpverlening) waar mensen van heel gemengde achtergrond bij elkaar zaten. Heel leerzaam, ook voor mij. Maatschappelijk werk, dat was typisch een emancipatieberoep waar je vrouwen aantrof die via vele tussenstappen, huishoudschool, toch maar mavo, cursussen, in terecht waren gekomen, maar ook ‘hogere burgerdochters’ die iets moois wilden doen voor de mensen. Ik kon niet altijd zien waar iemand vandaan kwam, want de hogere burgerdochters hadden als student nogal eens de neiging om zich in rafelige spijkerbroeken te hullen, en zich een beetje te schamen voor twinsetjes, plooirokken en parelkettinkjes, en de vrouwen die hogerop waren gekomen hadden inmiddels geleerd om de smaak van de middenklasse over te nemen. Dus toen ik langzamerhand doorkreeg, als docent die zich bezig hield met sekse- en cultuurverschillen, dat mijn studenten uit hele verschillende achtergronden kwamen, middenstand, boeren, arbeidersklasse – geschoold en ongeschoold, alle lagen van de middenklasse, nam ik ‘klasse’ op in het lesprogramma. En vroeg er voortaan naar, want het is duidelijk dat we in onze achtergrond zijn gevormd, en dat we een bril meenemen waardoor we naar de wereld kijken en ook naar onze clienten. Dus vroeg ik: uit wat voor een nest kom je, wat heb je er uit meegenomen aan boodschappen, wat aan sterke kanten, wat aan zwakke kanten, en voor degenen die langzamerhand van klassepositie waren verschoven: wat heb je moeten doen om van hier naar daar te komen en wat heeft het je gekost, wat heb je onderweg meegemaakt? Soms begon ik met de vraag: hoeveel van jullie spreken nu een ander Nederlands dan waar je als kind mee bent grootgebracht? In de grote groepen, soms tweehonderd studenten waar ik een dag over ‘verschil’ les aan gaf stak soms eenderde de vinger op. Dat waren de klassemigranten. <\/p>\n
Een voorbeeld: eens kregen twee vrouwen met elkaar ruzie omdat een van hen had gezegd dat het diploma dat ze kregen toch niet veel voorstelde. Zij wilde geen feest bij de uitreiking. De andere was rood en sprakeloos van woede. Toen we daar op door gingen bleek het verschil: de eerste vrouw kwam uit de hogere middenklasse, en eigenlijk hadden haar ouders gewild dat ze universiteit deed. Ze verdedigde zich door te zeggen dat het haar ging om het werken met de mensen en niet om de status, die ze ook niet erg hoog vond. En ze zag niet dat haar ouders mee zouden willen komen naar de diploma uitreiking, en eigenlijk was ze daar verdrietig over. De andere vrouw kwam uit de ongeschoolde arbeidersklasse, en had zich met moeite ‘omhoog’ gewerkt naar deze opleiding. Die liet zich niet vertellen dat het niets voorstelde, ze vond dat niet alleen beledigend voor haar zelf, maar ook voor haar ouders die er veel voor over hadden gehad om haar door te laten leren. En zij wilde het meemaken dat haar ouders naar de uitreiking zouden komen en trots konden zijn op hun dochter. Vanaf het moment dat dat duidelijk was hoefden de vrouwen elkaar niet meer in de haren te vliegen.<\/p>\n
Klasse maakt veel meer uit dan we denken, en willen denken. Ook nu mensen niet meer voor hun leven vast zitten in hun klasse en de tijd dat je Jan met de Pet en de meneer met een hoed makkelijk van elkaar kon onderscheiden. We hebben er geen woorden voor, maar het bestaat wel degelijk: klassemigratie. Niet minder ingewikkeld en vaak net zo pijnlijk als de tocht van cultuur naar cultuur die we tegenwoordig migratie noemen – als het gaat om etniciteit. De mensen die nu nog steeds in het sociale milieu zitten waar ze uit voortgekomen zijn hebben daar vaak geen idee van. <\/p>\n
Wie mazzel had kwam uit een familie waar mensen zich niet schaamden voor hun komaf, boeren die trots waren op hun werk, de politiek bewuste arbeidersklasse. Maar veel mensen hebben subtiel of minder subtiel meegekregen dat je ‘onderaan’ in de maatschappij toch minder waard was dan die mensen bovenaan. Soms als ze uit een dorp voor het eerst naar de grote school gingen en toen opbotsten tegen andere manieren, of er grappen werden gemaakt over hun manier van praten. Of ze merkten dat de andere meisjes veel meer kleren hadden. Of dat ze niemand mee naar huis durfden te nemen omdat thuis de pan op tafel stond. Je moest dan als kind wel sterk in je schoenen staan om je daar niets van aan te trekken. <\/p>\n
Het ‘hoog’ en ‘laag’ zit trouwens zo in ons taalgebruik gebakken dat het nauwelijks mogelijk is om om over klasseverschillen te praten zonder de waardeoordelen te reproduceren. We hebben het niet alleen over hogere en lagere klassen, we hebben het ook over tegen iemand opkijken, of op iemand neer kijken. En ook al is het systeem niet waterdicht, mensen kunnen van sociaal milieu veranderen, het gaat niet zomaar en is niet alleen een kwestie van opletten op school of veel geld verdienen. Wie veel geld heeft maar niet de bijpassende cultuur wordt evengoed misprijzend aangekeken. Niew-rijk. Patser. Te veel goud omhangen en te zonnebankbruin is ook niet goed. Oud-rijk vindt het niet sjiek om met de rijkdom te koop te lopen, maar er zijn andere methoden voor om je toch te onderscheiden: de dure Burberry regenjassen hebben de ruiten aan de binnenkant. <\/p>\n
Dus zitten we nog steeds in de spelletjes met de dalende en stijgende cultuurgoederen. Toen ik jong was aten de arbeiders nog bruin brood en de rijke mensen wit. Tot de arbeiders genoeg verdienden om wit brood te eten en de rijke mensen het gezonde bruinbrood ontdekten. Toen ik stage liep in het vormingswerk voor bedrijfsjeugd, zeg maar de vroege schoolverlaters, was ik de enige die bruinbrood at. De jongens aten allemaal wit. En hoe ik ook solidair probeerde me aan te passen en plat probeerde te praten, ik werd vierkant uitgelachen. <\/p>\n
De hogere klasse ontdekte fondue. Toen was de fondueset te koop bij VenD en dan vindt de hogere klasse het niet meer interessant. Reproducties van Van Gogh, hadden wij aan de muur, (ik kom oorspronkelijk uit de hogere middenklasse, een ondernemersgezin) tot iedereen reproducties van Van Gogh aan de muur had. Daarna had je daar niets meer aan om te laten zien dat je ‘smaak’ had, en dan verzint de hogere klasse weer wat nieuws. Ik hoor nog hoe mijn moeder praatte over mensen die de verkeerde smaak hadden, dat noemde ze ‘ordinair’. Hoe beledigend dat was hoorde ze zelf niet. Want in mijn klasse was het motto: iedereen die iets wil bereiken kan dat, (en wie niets bereikt is dus lui of dom en heeft dat aan zichzelf te danken) Ook ik heb met vallen en opstaan (en stevig uit mijn klasse vallen door met de ‘verkeerde’ man te trouwen) moeten ontdekken dat de waarheid een stuk ingewikkelder is.<\/p>\n
Er is nog veel meer over te vertellen hoe klasse ongelijkheid zichzelf blijft reproduceren, hoe ‘kansen’ werken, maar dit is duidelijk: klasse is met emotie beladen. Misschien juist omdat we er zo weinig woorden voor hebben om te begrijpen wat ons overkomt. Mensen kunnen soms zonder het te beseffen, elkaar gemeen zeer doen. Je kunt iemand onderuit halen door te suggereren dat hij niet de juiste manieren heeft of niet de juiste smaak. Er zijn veel misprijzende uitdrukkingen met het woord ‘boer’ er in die zonder nadenken worden gebruikt. Omgekeerd kunnen mensen die in hun leven wrok hebben opgelopen tegen de hogere klassen je stevig betaald zetten als je in hun ogen teveel voorrechten hebben: kouwe kak, denkt zeker dat je beter bent.
\nZeker als socialist, die juist tegen de economische ongelijkheid en tegen kansenongelijkheid bent, ben je daar gevoelig voor. <\/p>\n
(Ga verder naar deel 2, hier<\/a>)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Huidskleur kun je niet verbergen, sekse kun je zien, maar zie je ook aan iemand uit welke klasse die komt? Dit naar aanleiding van een discussietje of een verkoper van de straatkrant kan waarnemen dat zijn klanten bijna allemaal uit … Lees verder