{"id":1581,"date":"2006-02-19T10:51:37","date_gmt":"2006-02-19T08:51:37","guid":{"rendered":"http:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/2006\/02\/19\/het-recht-op-beledigen\/"},"modified":"2006-02-21T17:41:54","modified_gmt":"2006-02-21T15:41:54","slug":"het-recht-op-beledigen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/2006\/02\/19\/het-recht-op-beledigen\/","title":{"rendered":"Het recht op beledigen"},"content":{"rendered":"

Nu de grootste opwinding over de cartoonoorlog is gaan liggen volgen de meer bedachtzame stukken in de kranten. Voorbij de oneliners<\/em> en voorbij de gedachte dat het alleen maar gaan om het verdedigen van ons recht op de vrijheid van meningsuiting. <\/p>\n

Mijn grootste teleurstelling is de statement van Femke Halsema. Op een punt mogen we absoluut niet buigen, heeft ze gezegd: op het punt van de persvrijheid. Balkenende\u00b4s opmerking dat het ook gaat om \u00b4rekening houden met elkaar\u00b4 vindt zij niet aan de orde, de persvrijheid moet verdedigd worden, zonder een \u00b4maar\u00b4. Dat Hirsi Ali, Ellian, Leon de Winter, Wilders dat vinden is duidelijk, maar die hebben ook een eigen agenda: de islam bestrijden, polariseren. Voor Hirsi Ali is \u00b4het recht om te beledigen\u00b4 de basis van onze cultuur.
\n
\nVan Doorn (NRC 18-02-06):<\/p>\n

Wat er van deze reacties ook te zeggen is, ze zijn in ieder geval hoogst onwelwillend. Men weet niet hoe de andere partij de beledigingen heeft ervaren en men is er eigenlijk ook niet in geinteresseerd. Men kiest voor het eigen gezichtspunt en het eigen belang, doorgaans onberedeneerd (ze hebben het maar te vreten). Het zijn, kortom, domme en onbeschaafde reacties die als morele oordelen ver onder de maat blijven. <\/p><\/blockquote>\n

In sommige gevallen wordt de andere partij bewust op de huid gezeten, bij wijze van provocatie of paternalistische bemoeizucht. Helaas ontbreekt daarbij enige realisme. De idee dat harde standpunten moslims tot andere gedachten over hun geloof zullen brengen en dat als honend bedoelde uitspraken en beelden effectief zullen zijn, is al langere tijd illusoir gebleken. <\/p><\/blockquote>\n

Onze conclusie is dan ook dat het beroep op de vrijheid van meningsuiting in deze gevallen louter een voorwendsel is, een doorzichtige maar ontoereikende rechtvaardiging voor de ware bedoeling: de andere partij zoveel mogelijk te beledigen en te vernederen. <\/p><\/blockquote>\n

Ik denk niet dat Halsema die bedoeling heeft. Ik denk echt dat ze oprecht gelooft in de vrijheid van meningsuiting als hoogste goed, zonder \u00b4maar\u00b4. Maar ik denk dat ze zelf niet beseft hoe onbewust etnocentrisch dat standpunt is. Het gaat om individuele vrijheid, desnoods om te kwetsen, zonder rekening te houden met de onderlinge verhoudingen van groepen mensen die het samen moeten vinden. De gedachte dat beschaving ook kan betekenen dat je je inhoudt, bijvoorbeeld. Dat je zelf niet het middelpunt van de wereld bent, en dat ik mezelf niet automatisch als norm kan poneren voor een ander: wat mij niet kwetst mag jou ook niet kwetsen. <\/p>\n

Ik verwacht van links een reactie die niet alleen maar gaat over de vrijheid van meningsuiting, maar ook over de andere belangen die spelen; dat we samenleven met verschillende bevolkingsgroepen met verschillende opvattingen over wat beledigend is. Moet je dan maar een knieval maken voor iedereen die zegt ergens over gekwetst te zijn? Nee. Maar moet je bij voorbaat uitsluiten dat een minderheid een andere even legitieme opvatting heeft en gehoord wil worden? Ik vind dat dat op zijn minst een punt moet zijn van discussie. <\/p>\n

Barbara Oomen, jurist en politicoloog, levert in de Volkskrant (18-02-06) een belangrijke bijdrage aan die discussie onder de kop: Mensenrechten zijn nog veel te westers<\/em>. Ook zij richt zich tot Femke Halsema : <\/p>\n

Eerst een paar woorden over de in Nederland veel te gangbare dogmatische aanpak. Deze hanteert Femke Halsema, fractieleider van Groen Links, als zij schermt met het argument dat er een grens is waarover geen onderhandeling mogelijk is, \u00b4en dat is de grens van onze persvrijheid\u00b4. Op die manier presenteert zij de mensenrechten als een Platoonse waarheid: universeel, ondeelbaar, onveranderlijk. Een brok steen dat er altijd al was en zal zijn. <\/p><\/blockquote>\n

Deze dogmatici hebben vaak nauwelijks aandacht voor de verhouding tussen mensenrechten en het wereldbeeld van de mensen, of dit nu christelijk, islamitisch, joods of hindoe is. Hoe kan dit ook, als de meerderheid van de westerse opiniemakers zo sterk geseculariseerd is dat zij nooit een bijbel in handen hebben gehad, en het verschil tussen koran en sharia niet kennen. Zo is de associatie tussen mensenrechten en westers ongeloof snel gemaakt, en niet geheel onterecht. Deze dogmatische aanpak is daarmee zowel gevaarlijk als onterecht. Gevaarlijk omdat maar al te snel De Mensenrechten tegenover bijvoorbeeld De Islam komen te staan, iedereen zich in de loopgraven verschanst en – als er nog gepraat wordt – dit uitmondt in een dialoog tussen doven. <\/p><\/blockquote>\n

Er zijn geen universele regels, zegt Oomen. Het is niet zo dat het Westen op het gebied van mensenrechten de waarheid in pacht heeft, en ook al niet dat \u00b4wij\u00b4 voortdurend het goede voorbeeld geven aan de rest van de wereld \u00b4die nog niet zo ver zijn als wij\u00b4. Mensenrechten zijn niet typisch westers, Oomen geeft een aantal voorbeelden van landen waarin er een proces gaande is van het formuleren van mensenrechten, islamitische landen waarin mensenrechten binnen het kader van de islam worden geformuleerd, bijvoorbeeld, of Zuid Afrika, een land dat een weg moet vinden voor het samenleven van extreem uit elkaar gedreven bevolkingsgroepen met een zwaar verleden van onderdrukking en discriminatie:<\/p>\n

In Zuid Afrika bijvoorbeeld, verrichtten de constitutionele rechters pionierswerk door in het arrest waarin zij de doodstraf afschaften niet alleen te verwijzen naar de mensenrechten, maar ook naar Afrikaanse religies. Hierin geldt namelijk de traditionele idee van ubuntu<\/em>. Een mens is alleen maar een mens in contact met andere mensen. In datzelfde Zuid Afrika verbood de rechter vorige week publicatie van de gewraakte cartoons. Zij vormen een te groot affront voor de moslimgemeenschap, en de grondwettelijke vrijheid van meningsuiting mag niet leiden tot het zaaien van haat. <\/p><\/blockquote>\n

Een botsing van beschavingen, inderdaad, ook in Nederland, maar niet een tussen moslims en niet-moslims, maar tussen mensen die alleen maar hun individuele vrijheid zien, en mensen die ook rekening wensen te houden met anderen die er anders over denken. Die botsing der beschavingen loopt deze keer niet simpel tussen de polen op de as van rechts en links. Halsema schaart zich aan de kant van degenen die alleen maar naar de individuele vrijheid kijkt, terwijl een aantal VVDers zich keren tegen hun eigen partijgenote die vindt dat ze het recht heeft om te beledigen. Wiegel was de eerste, maar er zijn er meer gevolgd die anders dan fractievoorzitter Van Aartsen zo puberaal zei de woorden van Hirsi Ali niet \u00b4woest goed\u00b4 vonden. Arno Visser, fractiegenoot van Hirsi Ali (Trouw 18-02-06) , zei over de gulden regel van het liberale vrijheidsdenken: <\/p>\n

Liberalen hebben die regel in de loop van de tijd ontwikkeld. Gaandeweg is de vrijheid verbonden met een aantal beperkende voorwaarden, waarbij voorop staat dat iemand die zich beroept op het vrijheidsrecht de plicht heeft er verantwoord mee om te gaan. De vrije burger is in de eerste plaats een verantwoordelijke burger. Met de verwerving van vrijheden heeft hij ook meer verantwoordelijkheden gekregen. Bij wat hij doet heeft hij rekening te houden met anderen. Dan spelen omgangsvormen een belangrijke rol. Het wordt problematisch als iemand zegt: \u00b4Ik heb het recht te beledigen\u00b4. Want op welke verantwoordelijkheid kan die ander dan nog worden aangesproken? Hij heeft toch het recht te beledigen? Dan heeft iemand anders dus blijkbaar de plicht dat te accepteren. <\/p><\/blockquote>\n

En Theo Elsing, kandidaat-raadslid VVD Schoonhoven zegt (ook in Trouw):<\/p>\n

Hirsi Ali toont zich geen liberaal in de ware zin van het woord. Zij claimt de vrijheid van beledigen naar aanleiding van de zaak rond de Deense cartoons. Haar uitspraak gaat mij veel te ver en staat haaks op liberale uitgangspunten als verdraagzaamheid en respect voor de ander. Het beledigen van een godsdienst leidt tot niets. Met haar standpunten hoort ze niet bij de VVD. <\/p><\/blockquote>\n

Ik ben geen fan van Wiegel. Ik vind hem een representant van de conservatieve vleugel binnen de VVD, terwijl ik zelf meer neig naar de sociaal-liberale kant. Maar op dit punt geef ik hem gelijk. Het recht op beledigen gaat te ver. De VVD kiest landelijk voor verdere vervreemding en isolement ten opzichte van islamitische medeburgers. Misschien wel om stemmen weg te trekken bij de LPF, maar het is een weg die mij niet aanstaat. De huidige VVD-politiek isoleert de islamitische gemeenschap in Nederland en dat werkt contraproductief. <\/p><\/blockquote>\n

Ook binnen Joods Nederland verschillen de meningen. Ronny Naftaniel van het Cidi volgt Hirsi Ali in de redenering dat grapjes maken over religie wel moeten kunnen. Mesne maken immers zelf de keuze of ze religieus zijn. Maar grapjes over afkomst of holocaust niet; daar kunnen mensen immers niets aan doen. Rabbijn Evers is het niet met hem eens. Er is een relatie tussen religie en holocaust, om te beginnen. <\/p>\n

De holocaust was er omdat wij Joods waren. Voor de Joodse religie kies je niet. Dat ben je als je moeder Joods is. En vergeet verder niet dat spotten met religie spelen met vuur is. Er is geen identiteit zo sterk als de religieuze. Het raakt de kern van de religieuze persoonlijkheid. <\/p><\/blockquote>\n

Rabbijn Evers heeft een punt. Het zijn vooral seculiere mensen die religie zien als iets waar je voor kiest en wat je dus als een jasje aan of uit kunt trekken. Maar religieuze mensen ervaren dat vaak helemaal niet zo. Een heel groot deel van de moslims, ook in het \u00b4vrije\u00b4 Nederland heeft het gevoel als moslim geboren te zijn, en ook als zij zelf misschien niet eens zo vroom zijn beschouwen ze de onverschilligheid van de seculiere meerderheid in Nederland ten aanzien van hun religie als een aanval op de groep als geheel. Ik denk: terecht. <\/p>\n

En dan is er nog een ander punt waar Evers aan raakt. <\/p>\n

Wat Naftaniel vergeet is dat de visualisering van al die vermeende negatieve Joodse of Israelische karaktertrekken altijd een stevig spoor achterlaten in het (onder)bewustzijn van iedereen, Joods en niet-Joods. <\/p><\/blockquote>\n

Ik ben het met hem eens op dit punt, en heb al eerder <\/a>betoogd dat ik mij minstens zo druk maak om de ononderbroken associaties in beeld en woord van moslims met terrorisme en geweld als om de belediging van de profeet Mohammed en daarmee de belediging van de gehele groep moslims. <\/p>\n

Een heel belangrijk punt voor discussie, en om over na te denken, vind ik het onbewuste etnocentrisme van \u00b4onze\u00b4 opvattingen over individuele vrijheden. In vele culturen is de band met de gemeenschap minstens zo belangrijk als de vrijheid van het individu. Ik heb dat ook gemerkt in de discussies over feminisme en gelijke rechten voor vrouwen. In vele landen zijn vrouwenbewegingen actief voor de gelijke rechten, maar veel van die vrouwen herkennen zich niet in het westerse feminisme, omdat dat uitgaat van een mensbeeld waarbij een individu rechten op kan eisen ten koste van de omgeving, de familie, partner en kinderen. Zo\u00b4n \u00b4gesepareerd\u00b4 individualistisch mensbeeld vinden veel mensen niet aantrekkelijk, niet een ideaal om naar te streven. Dat heeft niet alleen met filosofie te maken, in veel maatschappijen – ik denk nu aan de Palestijnse – is saamhorigheid volstrekt noodzakelijk om te overleven. Hoe meer armoede, hoe minder ruimte voor individuele leden om zich in hun eentje te emanciperen. Hoe meer druk van buiten af – dat geldt ook voor de migrantengemeenschappen in Europa – hoe meer de behoefte bestaat om een gesloten front te vormen, te kunnen rekenen op onderlinge loyaliteit en hoe minder ruimte er is voor individuele ego\u00b4s. Iemand als Hirsi Ali die niet alleen met de religie en de Somalische migrantengemeenschap heeft gebroken, maar ook met haar familie is voor veel migranten meer een schrikbeeld, een toonbeeld van egoisme dan een emancipatorisch ideaal dat superieur zou zijn aan religieuze verbondenheid. <\/p>\n

Het seculiere, liberale, westerse beeld staat haaks op wat de grote religies in wezen verkondigen: je bent wel degelijk je broeders hoeder. Je leeft niet voor jezelf alleen. Vandaar soms een pleidooi om de religieuze waarden opnieuw te waarderen, ook de werkelijk christelijke – ze bieden meer uitzicht op regels van samenleven in respect voor verschil en wederzijdse belangstelling dan het seculier – liberale ikke, ikke. <\/p>\n

Vandaar dat Oomen pleit voor het serieus nemen van de verschillende geloofsgemeenschappen, en mensenrechten ziet als de uitkomst van dialoog, als uitkomst van een proces. Als een samen beslissen hoe je met elkaar om wilt gaan en waar mijn vrijheid over de grenzen gaat van de vrijheid van een ander. Religieuze leiders spelen in die dialoog een centrale rol: zoals Tariq Ramadan, Nelson Madela, de Dalai Lama, en eens Martin Luther King. <\/p>\n

Het probleem lijkt soms eerder bij de dogmatici onder de mensenrechtenactivisten te liggen dan onder veel religieuze leiders en gewone gelovigen. Vaak speelt onkunde hen parten: organisaties als Amnesty International en Human Rights Watch besteden pas sinds een paar jaar schoorvoetend aandacht aan religie, en zien het vaker als een probleem dan als een bron van inspiratie. Toch zullen ook deze activisten moeten accepteren dat hun vaak seculiere wereldbeeld dat van een minderheid is. Dat voor de meerderheid van de mensen op deze wereld niet het individu centraal staat, maar de gemeenschap. Wie zich niet inleeft in dit wereldbeeld, en even dogmatisch met de Universele Verklaring zwaait als missionarissen ooit met de bijbel, gaat een strijd aan die niet is te winnen. <\/p><\/blockquote>\n

In Nederland is de blanke, seculiere, liberale meerderheid, (die er voor het eerst is in de Nederlandse geschiedenis) op dit moment geneigd om zich – misschien zonder er bij na te denken – als vanzelfsprekend dominant op te stellen tegenover de als achterlijk of achtergebleven geachte religieuze minderheden. Daarbij vergetend dat ze zelf wereldwijd als minderheid worden gezien, een minderheid met macht, een leger, en een fiks superioriteitsgevoel dat voortdurend wordt aangetast door de minder mooie kanten van de westerse overheersing en de nieuwe vormen van kolonialisme. Herinneren we ons Gandhi nog, die gevraagd naar wat hij van de westerse beschaving dacht zei dat hem dat een goed idee leek? <\/p>\n

Ondertussen woedt in vele Arabische landen een strijd om de persvrijheid die werkelijk veel ernstiger is dan die van ons. Want is onze persvrijheid werkelijk zo bedreigd wanneer we pleiten voor een moraal die rekening houdt met de gevoelens van bevolkingsgroepen, en is het enige antwoord daarop het mantra: dan stap je maar naar de rechter? Jan Keulen schrijft (NRC 18-02-06) :<\/p>\n

Het probleem is dat persvrijheid, uitgelegd als westers concept waarbij je als journalist kennelijk het recht hebt vrijelijk aan godslastering te doen, simpelweg niet uit te leggen valt en koren op de molen is van de talrijke tegenstanders van meer vrijheid en openheid. Eerder al was de persvrijheid \u00b4op zijn Amerikaans\u00b4 in discrediet gebracht door de Amerikaanse beschietingen in Irak en Afghanistan van Al-Jazeerakantoren, het om- of opkopen van de Iraakse media door het Amerikaanse minister van Defensie en het opzetten als zenders als Sawa en Al-Hurra, die in feite dezelfde soort propagandistische journalistiek bedrijven als de Arabische staatszenders. <\/p><\/blockquote>\n

En zo krijgen de Arabische leiders een wapen meer in handen om de persvrijheid van journalisten en intellectuelen aan banden te leggen: kijk naar het Westen. Zo<\/em> moet het in ieder geval niet. <\/p>\n

Ondertussen, zegt Van Doorn, is het bemoedigend dat de Europese moslims, overduidelijk beledigd door de spotprenten, nauwelijks de straat op zijn gegaan en er van geweldpleging geen sprake was. <\/p>\n

Na alles wat deze bevolkingsgroep de laatste jaren – met name in Nederland – aan beledigingen heeft moeten slikken, is die zelfbeheersing bewonderenswaardig te noemen. <\/p><\/blockquote>\n

Het laatste woord aan Van Doorn: <\/p>\n

De bescherming van gelovigen kan niet aan de wet worden toevertrouwd, maar vraagt om een publiek-morele code. Minder ambitieus; naast de wet dient de moraal het verkeer tussen de bevolkingsgroepen een meer vitale functie te krijgen.<\/p><\/blockquote>\n

Binnen het tijdsverloop van enkele jaren zijn er in ons land en in andere delen van Europa ernstige spanningen tussen grote bevolkingsgroepen aan het licht gekomen. Verdere escalatie is alleen te voorkomen, indien we er in slagen de massa van de gematigden aan beide zijden van de kloof te winnen voor een politiek van de-escalatie. Dat zal alleen lukken als we de gevoeligheden van de gematigden ontzien en de fanaten in beide kampen in de tang nemen. De huidige relativistische moraal van \u00b4alles mag gezegd worden\u00b4 zal daaraan moeten worden opgeofferd. Gezien de zaak die op het spel staat, geen groot verlies. <\/p><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nu de grootste opwinding over de cartoonoorlog is gaan liggen volgen de meer bedachtzame stukken in de kranten. Voorbij de oneliners en voorbij de gedachte dat het alleen maar gaan om het verdedigen van ons recht op de vrijheid van … Lees verder →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false},"categories":[1,6],"tags":[],"jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1581"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1581"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1581\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1581"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1581"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1581"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}