{"id":1770,"date":"2006-05-26T15:47:45","date_gmt":"2006-05-26T13:47:45","guid":{"rendered":"http:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/2006\/05\/26\/voltaire\/"},"modified":"2006-05-27T13:31:17","modified_gmt":"2006-05-27T11:31:17","slug":"voltaire","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/2006\/05\/26\/voltaire\/","title":{"rendered":"Voltaire"},"content":{"rendered":"

Het was, ik meen in 2002. Mijn toenmalige uitgever, bij wie ik ook niet lang meer zou blijven, was betrokken bij een programma dat in De Balie zou plaatsvinden onder de titel: Heeft de islam een Voltaire nodig?<\/em>, en hij had mij bij mijn afwezigheid maar vast opgegeven als spreekster, ‘want dat zul jij wel leuk vinden’. Dat vond ik niet leuk. Behalve dat ik echt geen tijd had om Voltaire te gaan lezen vond ik de stelling bespottelijk. Wie was ik als niet-moslim om te gaan bepalen wat de islam nodig had, waarom nodigden ze hen daar niet zelf voor uit? En waarom Voltaire, als de islam een rijke traditie heeft met grote denkers en er ook in deze tijden verlichte en geleerde moslims te vinden zijn, die van binnen uit werken aan een bij de tijdse islam? Ik zei dus nee. En ging ook niet. En was er daarom niet bij toen Hirsi Ali haar debuut maakte met haar specifieke verlichtingsideologie, ‘ Gun ons een Voltaire’, waarna ze niet meer uit de media weg te slaan was met het thema Verlichting mooi versus islam lelijk. En we daar nog jaren lang last van zouden hebben.
\n
\nDoor een van haar vaste adepten, Jaffe Vink, van de Trouwbijlage Letter en Geest<\/em>, waarin Hirsi Ali altijd kon rekenen op paginagrote ruimte voor wat ze maar te vertellen had, naast de andere heren van het laatste avondmaal als Leon de Winter en Afshan Ellian, wordt ze nu zelfs ‘de zwarte Voltaire’ genoemd. Het lijkt mij een tikje te veel eer. Ik heb Hirsi Ali nog op geen enkele originele gedachte kunnen betrappen, of het moest zijn dat alle moslims, ook de meest vrijzinnige, wel terug zullen keren tot de orthodoxe islam. Dat heeft ze echt helemaal zelf bedacht. Verder is het de vraag hoeveel zij, en de andere verlichtingsfundamentalisten nu eigenlijk met de echte Voltaire, niet de karikatuur die er nu van gemaakt wordt, gemeenschappelijk hebben. <\/p>\n

Als ik Carel Peeters volg (VN 28 januari 06), die duidelijk meer van Voltaire weet dan ik, wordt hij als symboolfiguur nogal misbruikt. Om te beginnen was Voltaire helemaal geen athe\u00efst. Wat hij bestreed was fanatisme, en met name de onverdraagzaamheid en oorlogszuchtigheid van de katholieke kerk en de corruptie van de priesterkaste. Hij zou vast in de huidige tijd ook die stroming binnen de islam bekritiseren die andere geloven, heidenen of afvalligen verketteren, stelt Peeters. Maar voor een verlichtingsfundamentalist was hij veel te optimistisch en goedgestemd. In zijn Essai sur les moeurs <\/em>(1756) erkent hij bovendien dat de moslimwereld glorieus had bijgedragen aan de beschaving. Waar hij voor stond was tolerantie, voor mensenrechten. Het volgende citaat, uit Trait\u00e9 sur la Tol\u00e9rance<\/em>, zou ik zo mee kunnen nemen in mijn door de verlichtingsfundamentalisten zo verguisde en als naief bestreden multiculturalisme: <\/p>\n

Wat? Zijn alle mensen broeders? Ik een broer van een Turk, een Chinees, een jood, een Siamees? Ja, zonder enige twijfel, want we zijn allemaal kinderen van dezelfde vader, creaturen van dezelfde God. <\/p><\/blockquote>\n

Zo gelezen kunnen we de stelling wel omdraaien: heeft het verlichtingsfundamentalisme niet dringend een Voltaire nodig? Een witte of een zwarte, maar in ieder geval wel een echte? <\/p>\n

Ook Jo\u00ebl Vos, psycholoog en filosoof, (vanochtend in Trouw) stelt dat Hirsi Ali niet de geest van Voltaire vertegenwoordigt, maar juist het tegendeel. <\/p>\n

De kritische blik waarmee de media haar volgen is niet het resultaat van de ‘linkse kerk’, maar van een oer-Hollandse mentaliteit die zich aangevallen voelt. Hirsi Ali vergeet dat wij in Nederland het niet gewend zijn om \u00e9\u00e9ndimensionaal te denken: of je bent religieus, of je bent verlicht. Wij zien religie en Verlichting als twee aparte dimensies die je kunt, en volgens sommigen zelfs moet combineren. Wij geloven in ‘Verlichte religie’ en niet in Ayaans ‘religie van de Verlichting’ (dat is: Verlichting als enige alternatief). Dit is precies de houding van Voltaire, en niet die van Ayaan Hirsi Ali: je hoeft geen athe\u00efst te zijn om kritisch te kunnen zijn naar je eigen geloof, en onder een Hollandse hoofddoek kan ook een liberale geest schuilen.<\/p><\/blockquote>\n

Voltaire weigerde te kiezen tussen religie en fundamentalistische religiekritiek, en daarom bestreedt hij de inquisitie \u00e9n het athe\u00efsme. De Verlichting is niet zo eendimensionaal als zij en velen met haar denken. <\/p><\/blockquote>\n

De naam ‘Verlichting’ is synoniem geworden aan een kritische en mondige levenshouding. Vos heeft het liever over ‘openheid’ en benadrukt nog eens dat ook filosofen als Descartes en Kant als doel hadden om openheid en religie te combineren. Waarom heeft Hirsi Ali het zo weinig over imams die een open religie prediken? Waarom horen we haar niet over de gematigde islam en de samenwerkingsverbanden, vraagt Vos zich af.<\/p>\n

Waarom draait ze het om, en beweert ze dat ook vrijzinnige of liberale moslims vroeger of later de orthodoxie zullen omarmen, vraag ik me af. Waarom horen we haar nooit over de huidige feministische geleerden die voor vrouwenrechten staan binnen de islam, als Amina Wadud, Riffat Hassan, Asma Barlas, Fatima Sadiqi, Ziba Mir-Hosseini, Fatima Mernissi, om maar een paar namen te noemen? Waarom sluit ze zich niet aan bij de denkers en vernieuwers als Nasr Abu Zayd, Abdulkarim Soroush, Sadik Al-Azm, wiens kritiek er ook niet om liegt? Waarom negeert ze stelselmatig de Nederlandse moslimdenkers, als Abdulwahid van Bommel, Ceylan Pektas-Weber, Mohamed Ajouaou – alsof die niet zouden bestaan? Waarom Voltaire<\/em> wel? Omdat die niet meer tegen kan spreken?<\/p>\n

Het is haar eendimensionaliteit waarom ze die mogelijkheden niet ziet, stelt Vos. En dat heeft een aantal gevolgen. In de eerste plaats roept haar eendimensionale boodschap bij gelovigen het gevoel op dat ze het kind met het badwater weggooit. Met andere woorden: als het enige re\u00ebele geboden alternatief voor gelovigen bestaat uit een radicale en athe\u00efstische verlichtingsideologie, dan blijft men toch liever gewoon gelovig. <\/p>\n

Een tweede bezwaar ligt in de ontkenning dat integratie een tweedimensionaal proces is. ‘Wie aanpassing aan het nieuwe eist zonder de loyaliteit aan het oude (voorlopig) te mogen bewaren, stuit op verzet’. Als psycholoog weet Vos dat migranten die te radicaal breken met cultuur of geloof meer psychische problemen hebben en soms zelfs slechter integreren, dan migranten die proberen een balans te vinden, en het oude nog aanhouden naast het nieuwe. <\/p>\n

In de derde plaats is de fanatieke verdediging van een eendimensionaal model een paradox. Want wordt dat standpunt zelf geen nieuwe religie? In hoeverre is de gepropageerde ‘openheid’ nog open? ‘Kan een moslim, christen of humanist jou dan nog serieus nemen?’ vraagt Vos. Voltaire bestreedt zowel het ath\u00ebisme als het fanatisme. Zij strijd verwerd nooit tot een nieuwe religie, al was het maar door zijn zelfspot en zelfrelativering, die je bij Hirsi Ali niet tegen zult komen, stelt hij. <\/p>\n

En als laatste bezwaar: Hirsi Ali ontkent de Hollandse poldermentaliteit. Daar verstaat Vos niet onder de neiging om water bij de wijn te doen, maar het fundamentele besef dat we nergens komen door ons eigen standpunt als het ‘eeuwig ware’ te verdedigen, net zo min als we ons eigen standpunt onverdedigd weg zouden willen gooien. Onze mix van openheid en engagement is misschien wat onze cultuur al eeuwenlang kenmerkt. Niet dat ze een andere mening heeft maakt haar controversieel, maar dat ze een eendimensionale visie probeert door te drukken in een tweedimensionale cultuur, en dat raakt volgens Vos aan iets fundamenteels waar ook de media op reageren. Als psycholoog ziet Vos dat Hirsi Ali’s houding weerstand, polarisatie en desintegratie oproept. <\/p>\n

Maar is de islam zelf niet eendimensionaal? vraagt Vos zich rhetorisch af. Misschien wel, maar dat hoeft toch niet te gelden voor ‘De islam’ als geheel. <\/p>\n

Ik zie hoofddoekdragers die ge\u00ebmancipeerder zijn dan menig niet-moslim. Ik hoor imams liberaler dan mijn protestantse dominee ooit kan zijn. Ik spreek moslims die taallessen geven. Ik voel beweging in de moslimgemeenschap. Dit is de tweedimensionale ‘islam van Hollandse bodem’. <\/p><\/blockquote>\n

Exact. Wie eenmaal werkelijk kontakt maakt met Nederlandse moslims, met al die organisaties, groepen en initiatieven, de debatten en discussies, de vrouwengroepen en individuele moslima’s die midden in hun emancipatieproces zitten, wie de grote diversiteit binnen de moslimgemeenschappen meemaakt, kan nooit meer terug naar een eendimensionaal beeld van ‘de islam’ of ‘de moslims’. Het is ook niet voor niets dat Hirsi Ali dat kontakt stelselmatig uit de weg is gegaan. Van haar stellingname zou oog in oog met de realiteit weinig overblijven. <\/p>\n

Vos eindigt zijn artikel met een oproep:<\/p>\n

Ayaan, durf een stap verder te zetten. Heb niet alleen het lef om misstanden aan te kaarten, maar om ook de loyaliteit in de islam te bevorderen. Gun het hun om mee te doen aan ons debat waarin we wegen zoeken naar waarden en normen zonder dogmatisch te worden. Gun ons geloof en openheid tegelijk. Gun ons<\/em> een Voltaire. <\/p><\/blockquote>\n

Amen. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Het was, ik meen in 2002. Mijn toenmalige uitgever, bij wie ik ook niet lang meer zou blijven, was betrokken bij een programma dat in De Balie zou plaatsvinden onder de titel: Heeft de islam een Voltaire nodig?, en hij … Lees verder →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false},"categories":[1,6,21],"tags":[],"jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1770"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1770"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1770\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1770"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1770"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1770"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}