Te gast: Clara Leg\u00eane<\/p>\n
Motivaction onderzocht racisme en komt tot conclusies die niet nieuw zijn, alleen opnieuw benoemd worden. Maar het staat meteen met koeienletters op alle voorpagina’s, het is een hype voor je het weet en dus gaat de discussie nu weer overal over wat wel niet racistisch, wel niet tolerant, wel niet waarheid is. En intussen verandert er niets, natuurlijk. Met dat verschil dat door zo’n mediahype de meningen nog verder stollen, verabsoluteren en gesimplificeerd worden. Opnieuw zijn als deze discussie wegebt, grenzen verlegd, vooral in de taal en toon. En het zicht op gevolgen op langere termijn wordt door de fixatie op het heden vertroebeld. Voedingsbodem voor nog verder uit elkaar drijven.
\n
\nOok Anja wijdt er een betoog aan. Ze kiest voor een analytische inslag en ik ervaar dat als lezer als een noodzakelijke pas op de plaats en balans opmaken. Eigenlijk zou zo’n stuk daarna gewoon gesloten moeten zijn voor reacties. Ja, rustig maar, ik hoor het protest al en de luide eis van vrijheid van meningsuiting. Daarom zei ik ook: eigenlijk.
\nMaar ik lees de reacties op Anja\u2019s stuk en hoor alleen maar een eindeloze herhaling van zetten. Als de een dit roept, weet je al dat de ander dat zal roepen. Of nog erger: er wordt vaak niet eens meer op elkaar gereageerd, zelfs niet op het stuk in kwestie. Voor- en tegenstanders komen niet meer verder dan alleen voor de zoveelste maal de eigen onwrikbare en steeds verder gestolde waarheid ventileren. Het gaat over van alles, maar het zijn steeds dezelfde geluiden die je al sinds vijf jaar dagelijks kunt lezen. Je weet al welke schrijvers er aangeroepen worden, welke argumenten in stelling worden gebracht en er verandert niets. Ik lees niets wat voor mij nog iets toevoegt, of me verleidt tot een ander gezichtspunt. Ik word er gewoon moedeloos van, het gaat me enorm tegenstaan. Vaak snap ik niet waar mensen de energie nog vandaan halen voor nog een keer hetzelfde rondje. Vaak snap ik niet dat degenen die openlijk of onderhuids worden aangevallen, er nog tegen kunnen en zich zo kalm houden. <\/p>\n
Je kunt je dus afvragen of al die reacties, ook hier op Anja\u2019s weblog, iets bijdragen aan het discours. Of alles wat er \u2013 in dit geval over het onderzoek van Motivaction, maar straks gebeurt er vast wel weer wat anders \u2013 telkens opnieuw beweerd en geschreven wordt ons allen een stap dichterbij een oplossing brengt. Maar om die vraag gaat het me nu niet. Ik maak me in toenemende mate bezorgd over twee punten die ik te weinig benoemd zie. Twee zaken die nauw met elkaar samenhangen. Ik wil als het mag hardop denken en wil onderstaand verhaal eigenlijk als een vraag presenteren.<\/p>\n
Het eerste punt is, dat niet goed benoemd wordt wat het probleem is dat ook het onderzoek van Motivaction aan het licht brengt. Beter gezegd: het probleem kan<\/i> niet precies worden benoemd. Als het onderzoek van Motivaction in alle kranten leidt tot chocoladeletterkoppen zoals 10% NEDERLANDERS IS RACISTISCH, wordt dan stilzwijgend verondersteld dat alle lezers weten wat hiervan de betekenis en mogelijke consequentie is voor de huidige en toekomstige samenleving? Uit de heftige reacties blijkt dat dit (natuurlijk) niet zo is: er wordt hevig over getwist. En die twist uit zich op verschillende manieren. (terzijde: voor het vervolg van mijn betoog kies ik ervoor, woorden als racisme of islamofobie samen te vatten in \u00e9\u00e9n begrip: \u2018vreemdelingenangst\u2019. Om daarmee te voorkomen, dat getwist wordt of ik de begrippen racisme, islamofobie, et cetera, wel terecht hanteer. Overigens lopen in de reacties die begrippen ook allemaal hopeloos door elkaar, wat de discussie ook al niet echt ten goede komt.)<\/p>\n
Sommigen beroepen zich in hun reactie op het onderzoek van Motivaction op de historie en verwijzen waarschuwend naar Hitler-Duitsland of de gevolgen van apartheid in bijvoorbeeld Zuid-Afrika. Zulke geluiden hoorde je de afgelopen jaren vaker, vooral van politici. Denk maar aan de verwijzing naar Anne Frank van Thom de Graaf, in zijn kritiek op Pim Fortuyn. Die referenties leiden merendeels tot welles-nietes-discussies die amechtig stuklopen op de niet vergelijkbare context die wordt aangehaald en de proportionaliteit. Zo’n vaart zal het niet lopen, roepen de tegenstanders. Of: ja maar, dit is een heel andere tijd. Of: ja maar, bij apartheid ging het om ras. Of: je moet niet bij alles WO II als ijkpunt nemen.<\/p>\n
Laat ik het vergelijken met roken. Daarover bestaat brede consensus. Het probleem is benoemd, geaccepteerd als probleem en wetenschappelijk en proefondervindelijk bewezen: van roken kun je kanker krijgen en van kanker ga je dood. Roken is slecht voor de mens. Niemand kan tegenwoordig meer zeggen dat’ie dat niet wist en voor de zekerheid heeft de overheid het ook nog gezellig op de pakjes laten zetten. Het individu dat dan nog rookt, was gewaarschuwd. Ook is er een hevige discussie gaande over de risico’s voor de samenleving als geheel en of de samenleving als geheel wel moet blijven opdraaien voor de kosten en de schadelijke meerookeffecten moet blijven accepteren. Met andere woorden: de individuele roker wordt bij elke sigaret aangesproken op huidige en toekomstige gevolgen van zijn schadelijke gedrag, voor zichzelf en het collectief. <\/p>\n
Kijk je op zo’n manier naar de gevolgen en risico\u2019s van vreemdelingenangst, dan is er geen consensus over. Noch voor individuen of groepen die er het slachtoffer van zijn of worden, noch voor de samenleving als geheel. Zelfs niet voor samenlevingen in internationaal verband. Toch is ook vreemdelingenangst wetenschappelijk en proefondervindelijk bewezen slecht voor de mens. Je kan er oorlog van krijgen en van oorlog ga je dood. Maar ondanks talloze historisch vergelijkbare situaties, Hitler-Duitsland, het apartheidssysteem, is er geen consensus te bereiken over de risico’s van vreemdelingenangst. De overheid kan geen labeltjes plakken: pas op, van vreemdelingenhaat komt oorlog. Sterker nog, je zou kunnen aanvoeren dat de huidige overheid in geval van vreemdelingenangst zelf vrolijk ‘meerookt’. Terwijl ze beter moest weten.<\/p>\n
Het is verwonderlijk en verontrustend dat deze consensus over de risico’s van vreemdelingenangst wel wordt verondersteld (anders was er immers niet zoveel om dat onderzoek te doen), maar niet bestaat. Talloze grote denkers hebben er door de eeuwen heen toch voldoende op gewezen waar vreemdelingenangst vandaan komt en waar het ons heen kan brengen. In onze dagen onder meer Heidegger, Levinas, Derrida, de belangrijke Vlaamse filosoof Rudi Visker. Schrijvers hebben hun ervaringen met de gevolgen van vreemdelingenangst opgeschreven, Primo Levi, Anne Frank, Solzjenitsyn, Mandela, noem maar op. Maar hun analyses en waarschuwingen willen maatschappelijk niet ‘indalen’. Ook historische analyses van bijvoorbeeld de aanloopperiode naar Hitler-Duitsland en de vraag hoe de Duitse samenleving in betrekkelijk korte tijd een voedingsbodem heeft kunnen worden waaruit iemand als Hitler groeide, laten zich ondanks onze 4 mei-herdenkingen en de nog steeds bestaande fascinatie voor WO II niet vertalen naar onze Nederlandse context anno 2006. Zelfs nauwelijks naar een algemene context.<\/p>\n
Dat heeft natuurlijk veel te maken met het spanningsveld tussen het individu en het collectief. Dat is mijn tweede punt. Ik keer terug naar de reacties op het onderzoek van Motivaction: sommigen voelen zich persoonlijk aangevallen \u2013 Nee hoor, ik ben echt geen racist, islamofoob, want … en dan volgt meestal een interpretatie van de gehanteerde termen. Andere mensen proberen vanuit hun persoonlijke ervaringen juist te laten zien wat de vijandige houding van anderen voor hun persoonlijk leven betekent. Anderen proberen het probleem te relativeren of zetten het juist zo zwaar aan dat het niet meer geloofwaardig en herkenbaar is. Weer anderen ontkennen simpelweg dat er een probleem bestaat, of verwijten anderen dat ze een probleem ontkennen. Sommigen sluiten hun ogen voor een deel van de realiteit en schieten ongenuanceerd in een reflex van co\u00fbte que co\u00fbte willen verdedigen of juist aanvallen. <\/p>\n
Bij al deze reacties is het kenmerk (tenminste dat is wat ik ervaar) dat het individu zich niet deel voelt uitmaken van \u00e9\u00e9n samenleving, maar alleen van dat deel van de samenleving waarin hij zijn eigen idee\u00ebn constant gevoed en bevestigd ziet. Het \u2018roken\u2019 an sich wordt niet ervaren als een collectief risico; de ‘rokers’ en ‘niet rokers’ hebben zich zeg maar verenigd in belangengroeperingen die tegenover elkaar blijven staan, elkaar gevangen houden in welles-nietes, elkaar zelfs aantoonbaar bedreigen. Er wordt geen gezamenlijke consensus of gezamenlijk verantwoordelijkheidsgevoel ervaren over de gevolgen van individuele vreemdelingenangst. Degenen die proberen te wijzen op de mogelijke gevolgen ervan voor het gehele samenleving krijgen bij ‘de anderen’ geen poot aan de grond. <\/p>\n
Een sigaret kun je zien, ruiken, waarnemen. Roken in de trein mag niet meer, wie rookt verraadt zich onmiddellijk. Vreemdelingenangst verstopt zich. Soms zit het zo diep verstopt dat je het alleen herkent als je weet, hebt geleerd, waarop je moet letten. Degenen die weten waarop ze moeten letten zijn meestal degenen die de directe gevolgen ervan steeds drukkender ervaren. Maar omdat vreemdelingenangst zich onder meer verstopt in stringent regeringsbeleid – een goed voorbeeld is de identificatieplicht – wordt het steeds moeilijker direct aan te kunnen wijzen waarover het eigenlijk gaat. <\/p>\n
Elke beschaafde samenleving heeft een set aan gereedschappen waarmee het samenleven geregeld is. Een grondwet, strafrecht, enzovoorts. In het strafrecht is onder meer geregeld in hoeverre individuele uitingen van racisme strafbaar zijn. Maar het strafrecht zegt niets over vreemdelingenangst of vreemdelingenhaat. De uitingen daarvan zijn doorgaans niet strafbaar, mits ze buiten de gestelde strafbare kaders blijven. Die kaders zijn rekbaar, zo blijkt zelfs. Zaken waarvoor Janmaat nog geen kwart eeuw geleden door het strafrecht tot de orde werd geroepen, worden nu toegestaan. De kennelijke behoefte aan meer ruimte om eigen vreemdelingenangst te kunnen ventileren presenteert zich linea recta in de gedaante van het oeverloze beroep op “de vrijheid van meningsuiting”. De grenzen daarvan worden ongestraft opgerekt, zonder dat degenen die deze grenzen opzoeken zich individueel verantwoordelijk voelen voor de gevolgen van hun handelen en gedrag voor de samenleving als geheel. Het feit dat hierbij een betrekkelijk nieuw virtueel medium als internet een belangrijke rol speelt, met veel meer impact dan fysieke media zoals kranten en tv, maakt het er niet beter op. Elk individu heeft vrij toegang tot het medium internet en kan door de in korte tijd ontstane en geaccepteerde gedragscodes zich zelfs anoniem door dat medium bewegen en roepen wat\u2019ie wil. <\/p>\n
Dat werpt de vraag op, hoe (en of) mensen kunnen leren, dat ze verantwoordelijk zijn voor hun individuele bijdrage aan het vergroten van vreemdelingenangst. En de gevolgen ervan op korte en langere termijn. Het is mode om te roepen: als een grens wordt overschreden kun je naar de rechter. Maar de strafrechtelijke middelen beperken zich tot enkele artikelen. Het gaat om smaadschrift, laster en karaktermoord (artikel 261 WvS e.v.), of aanzetten tot haat en discriminatie (artikel 137d WvS).
\nIk ben daar pessimistisch over, ik denk dat mensen het nooit zullen leren dat ze op elk niveau \u2013 van politicus tot jongere – individueel verantwoordelijk zijn voor hun bijdrage aan een gezond maatschappelijk klimaat. Ik denk dat je er in de opvoeding, in het onderwijs, in de dagelijkse omgang met elkaar veel aan kunt en moet blijven doen. Je kunt en moet ook met elkaar in gesprek blijven erover. Ook hier op het weblog van Anja. Maar dat heeft alleen zin als ieder stopt met vanuit zijn eigen kamp de ander weerspreken en aanvallen; het heeft alleen zin als je elkaar in de publieke ruimte aanspreekt op een gedeelde verantwoordelijkheid. Discussie heeft alleen zin als je het vooraf met elkaar eens kunt worden dat vreemdelingenangst voor niemand goed is. Niet voor degenen die er object van zijn, maar ook niet (door de mogelijke gevolgen) voor degenen die eraan lijden.
\nMaar dat lukt volgens mij alleen als je je wederzijds kunt en wilt blijven verplaatsen in de ander. Als je bereid bent te bekijken waar bij de een de vreemdelingenangst vandaan komt of wat hij bij de ander aanricht. En dat kun je jezelf leren, als je maar wilt. <\/p>\n
Maar ik denk dat dit ideaal – een algemeen aanvaarde ‘waarschuwingssticker’ met “vreemdelingenangst leidt tot oorlog”, of “wij-zij-denken bedreigt de vrede” nooit bereikt zal worden. Pas als we vreemdelingenhaat weten te ervaren en benoemen als een gezamenlijk gedeeld concreet probleem, kunnen we er iets aan doen.
\nTerwijl ik dit opschrijf, hoor ik zelf ook wel hoe na\u00efef het klinkt. Toch is het onbegrijpelijk, als je er goed over nadenkt. Elk mens weet namelijk wel degelijk dat voeding geven aan vreemdelingenangst schadelijk is, voorbeelden te over. Maar ieder denkt als individu dat het voor het collectief zo’n vaart niet loopt en dat zijn (anonieme) individuele kleine bijdrage geen verschil zal maken. \u201cIk heb nou eenmaal behoefte aan \u2018roken\u2019, heb nou eenmaal recht op mijn eigen mening en wie dan leeft, die dan zorgt.\u201d En zo cre\u00ebert elke generatie zijn eigen zondvloed, die daarna weer deel zal uitmaken van de wereldgeschiedenis – die nooit anders dan deze grote en kleine zondvloeden heeft gekend. Telkens opnieuw en telkens in de kern veroorzaakt door angst voor de ander. De eeuwige behoefte van mensen aan een vijand. <\/p>\n
Waar ik wel optimistisch over ben is dat elk wereldconflict leidt tot nieuwe stappen in de goede richting. Denk maar aan het oprichten van de Verenigde Naties in 1948 (nu weer ernstig in zijn bestaan en legitimatie bedreigd), of het ontstaan van telkens nieuwe emancipatiebewegingen. Maar het gaat zo langzaam, dat het beangstigend is. En telkens opnieuw moet er eerst een ramp aan voorafgaan voor er een “dit nooit weer” klinkt. Die prijs is te hoog om te blijven betalen.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Te gast: Clara Leg\u00eane Motivaction onderzocht racisme en komt tot conclusies die niet nieuw zijn, alleen opnieuw benoemd worden. Maar het staat meteen met koeienletters op alle voorpagina’s, het is een hype voor je het weet en dus gaat de … Lees verder