In onze geschiedenis hebben veel etnische of religieuze minderheden manieren moeten vinden om zich onder een dominante cultuur die hen als buitenstaanders zag staande te houden. Daar waren altijd verschillende strategie\u00ebn voor mogelijk: je aanpassen, je juist niet aanpassen. Aanpassen: zo onzichtbaar mogelijk opgaan in de dominante cultuur, assimileren dus, was er een. Een andere was de poging om bescherming en veiligheid te vinden binnen de eigen gemeenschap en de muren op te trekken tegen de vijandige buitenwereld en nu juist niet te assimileren. In verschillende variaties kunnen we die twee overlevingsstrategie\u00ebn waarnemen bij veel etnische en religieuze minderheden die redenen hadden om zich niet welkom te voelen, joden destijds, moslims nu, maar er zijn ook veel voorbeelden in andere landen, zoals de chinezen in Indonesi\u00eb.
\n
\nIn Europa kunnen we de twee strategie\u00ebn zien in de periode voor de Tweede Wereldoorlog. Er was een groep joden, vooral intellectuelen die al een seculariseringsproces hadden doorgemaakt, die vooraanstaande posities innamen in de niet-joodse wereld. Ook zien we veel joden in bevrijdingsbewegingen als het socialisme, met de hoop dat een betere, rechtvaardiger wereld ook voor joden een einde zou maken aan het antisemitisme. Dit is de groep joden die hun hoop hadden gevestigd op algemene humanitaire waarden en een grenzen overschrijdend wereldburgerdom. Daarnaast zagen we de joodse gemeenschappen die zorgvuldig de gewoonten koesterden die hen onderscheidden van de ‘goyim’, die niet gemengd trouwden en ‘binnendringen’ van niet-joden vrijwel onmogelijk maakten.<\/p>\n
Het tragische is dat geen van beide overlevingsstrategie\u00ebn de joden onder de naziterreur hebben kunnen redden, behalve dat de meer geassimileerde joden meer kontakten en mogelijkheden hadden om op tijd te kunnen vluchten. De zichtbaar joodse orthodoxe gemeenschappen waren machteloos. Maar ook de joden die zich nauwelijks meer als joden manifesteerden, voor wie het joods zijn soms niet meer dan \u00e9\u00e9n facet was van hun identiteit redden het niet. Naast de lijsten van de joden die bij de religieuze organisaties waren aangesloten waren er ook de lijsten van de joden die zich hadden uitgeschreven, en voor de nazi’s maakte assimilatie geen verschil: eens een jood, altijd een jood. <\/p>\n
Dat de joden ervaarden dat niets hielp, dat er geen manier was om aan vervolging te ontkomen behalve onder te duiken of te vluchten, en dat er erg weinig niet-joden bereid waren om voor hen op te komen zal niet weinig hebben bijgedragen aan het collectieve trauma dat de oprichting van een joodse staat mogelijk heeft gemaakt, het gevoel dat het enige dat werkelijk kon helpen tegen de steeds weer terugkerende golven antisemitisme en jodenvervolging een eigen staat was, gebaseerd op een etnisch beginsel, met de muren hoog opgetrokken tegen de onbetrouwbare en bedreigende niet-joodse wereld. <\/p>\n
De vergelijking met het proces rondom de moslims in Europa is niet zomaar te trekken. Er zijn grote historische verschillen. De moslims in Nederland zijn voor een groot deel ‘nieuwkomers’, migranten. Hun positie wordt niet alleen gekenmerkt doordat ze een andere religie hebben, maar doordat het vaak migranten zijn met een economische reden om naar Nederland te komen. De eerste generatie bestaat dus vaak dus mensen met weinig opleiding en niet veel aanknopingpunten met de welvarender Nederlandse bevolking. Een ander verschil: er is in Europa geen sprake van steeds weer terugkomende golven van vervolging van moslims, en we hebben er daarom ook niet eens een goede term voor. Nieuwe begrippen als ‘islamofobie’ en ‘moslimhaat’ slaan nog niet aan. Ze worden door veel mensen ook niet herkend als een variant op racisme, anders dan met het begrip antisemitisme dat ogenblikkelijk associaties oproept – we weten tenslotte maar al te goed waar het toe heeft geleid. Zo wordt veel islamofobie weggedeclareerd onder de term ‘religiekritiek’. Dat klinkt veel aardiger – want wie is er tegen om kritisch te mogen zijn op andere godsdiensten in deze vrije wereld? Er zijn nog niet zoveel mensen die de overeenkomsten tussen het antisemitisme van toen, van voor de shoah, en de stemming die ontstaat tegen moslims nu onderkennen, maar ze zijn er wel, en niet toevallig zijn de mensen die zich zorgen maken vaak oudere mensen die de periode zelf hebben meegemaakt en joden- die weten waar ze het over hebben. <\/p>\n
Ondanks de verschillen zijn er ook paralellen te trekken. Ook voor moslims in Europa zien we de twee overlevingsstrategie\u00ebn: de poging tot assimilatie, en de poging veiligheid en geborgenheid te vinden in het optrekken van de muren rond de eigen gemeenschap. En voor beide strategi\u00ebn moeten we afvragen of het helpt. Wat de kosten en wat de baten zijn. Zo zie je dat de ‘assimileerders’ toch vaak het gevoel hebben iets van hun eigenheid te hebben verloren, wat soms in de volgende generatie terugkomt als een ‘back to the roots’ beweging. En je ziet dat de groep die zich afschermt vaak het gevoel heeft toch iets te missen van wat de buitenwereld te bieden heeft, en zo zie je een volgende generatie zich soms losmaken van de verstikking van de eigen gemeenschap en soms helemaal los slaan. Er kunnen zich juist binnen de groepen die zich terugtrekken en hun eigenheid cultiveren stevige generatieconflicten voordoen, wanneer leden ervan zich buiten de muren gaan begeven.<\/p>\n
Er zijn in Nederland al veel tweede of derde generatie moslims. In Nederland geboren spreken ze soms beter Nederlands dan Arabisch, Berbers of een andere taal van hun ouders of grootouders. Ze hebben Nederlandse opleidingen gevolgd. Soms zijn ze niet meer religieus, of ze zijn moslim zoals veel christenen wel Kerstmis vieren met een onchristelijke kertboom maar niet meer naar de kerk gaan- niet meer naar de moskee, wel nog een beetje aan Ramadan doen. Die groep kan nu, soms tot hun verbijstering merken dat het er voor veel mensen niet toe doet: ze worden aangesproken, niet als Nederlander, maar als ‘allochtoon’ of als moslim, op grond van een tintje donkerder of een achternaam. Ze worden aangesproken op alle daden die moslims waar ook ter wereld plegen, het terrorisme van Bin Laden, de onderdrukking van gesluierde vrouwen in Saudie Arabi\u00eb, alsof ze daar op grond van een achtergrond een collectieve schuld aan hebben. Het maakt niet uit waar het over gaat, een paar jongeren die bij een herdenking antisemitische leuzen roepen of in Antwerpen een jood aanvallen, de hele groep wordt er op aan gekeken, de gehele islam komt in het verdachtenbakje. Dat is bedreigend. Integratie en zelfs assimilatie helpt dus maar ten dele. <\/p>\n
Ik ken veel joden die lang drie keer nadachten voordat ze in gezelschap vertelden dat ze joods waren. Soms zeiden ze: het doet er toch niet toe, maar bij een diepergaand gesprek bleek er vaak nog een oude angst onder te zitten. Onzichtbaar zijn, voor wie niet een evidente joodse achternaam had, leek veiliger. Veel joodse ouders hebben hun kinderen ook typische asimilanten voornamen meegegeven. Maar voor de meeste Marokkaanse en Turkse Nederlanders is die relatieve onzichtbaarheid niet mogelijk. Zo kan ik een Amsterdamse taxichauffeur met Marokkaanse ouders horen zeggen: ‘ik dacht dat ik Nederlander was. Maar voor de Nederlanders heb ik een tintje, dus blijf ik allochtoon, en mijn kinderen ook. We kunnen maar beter niet de illusie koesteren dat we er ooit echt bij zullen horen.’ Precies dat is het dus wat maakt dat mensen weer teruggrijpen op hun oude overlevingsstrategie, veiligheid en geborgenheid zoeken bij hun ‘eigen’ mensen. <\/p>\n
Er is een kleine groep voormalige allochtonen die er in zijn geslaagd om opgenomen te worden in de dominante cultuur. Daar zijn mensen bij, en ik denk dat dat niet toevallig is,
\ndie veel verder gaan dan te proberen ‘onzichtbaar’ te worden, dat wil zeggen, onzichtbaar als afkomstig uit een andere cultuur. Mensen die zich niet alleen hebben gedistantieerd van hun achtergrond, maar bezig zijn om die te vuur en te zwaard te bestrijden. Dat is het rijtje medestanders waar Cliteur zich op beroept, en het is niet voor niets dat hij zich het liefst bedient van de mensen met een allochtone achtergrond, geboren uit moslimouders. Naar de motieven die die mensen hebben moeten we soms gissen. Soms is er duidelijk sprake van een persoonlijke drijfveer. Ayaan Hirsi Ali is er eerlijk over, ze had akelige persoonlijke ervaringen als moslimmeisje, ze heeft zich van haar achtergrond ‘ge\u00ebmancipeerd’ en heeft nu de neiging om haar ervaringen te veralgemeniseren alsof die gelden voor alle moslims. Begrijpelijk, al is het aantoonbaar dat die ervaringen hemelsbreed kunnen verschillen. Voor de mensen die zich openlijk afzetten tegen hun afkomst ligt de beloning klaar: het bekende rijtje mensen wordt met gejuich binnengehaald in de kringen van de moslimbestrijders, krijgen hun boeken meteen gepubliceerd, kunnen dagelijks in de media hun verhaal komen houden, maken binnen de kortste keren politiek carri\u00e9re als ze dat ambi\u00ebren en hebben veel reden om zich erg belangrijk te voelen. Dat zal zelden de enige reden zijn om die positie te kiezen, ik neem aan dat het ook gaat om oprecht gekoesterde opvattingen, maar het maakt het wel extra verleidelijk om erg aan je eigen gelijk te gaan hangen, als dat zo wordt beloond. Anders dan voor de mensen met een migranten\/moslim achtergrond die veel genuanceerder zijn. Die zijn veel minder geliefd zijn bij de media want de media houden van ferme zwart\/wit uitspraken en veel polarisatie, en ze worden veel vaker in het defensief gedrongen wanneer zij zeggen dat het heel goed mogelijk is om te integreren en moslim te blijven, of dat het mogelijk is om zelf niet meer religieus te zijn zonder je afkomst, je cultuur of je familie te verloochenen. <\/p>\n
Ik ken moslims die niet religieus zijn, die veel kritiek hebben op het fundamentalisme, vrouwen die geen hoofddoek dragen, die er toch absoluut geen zin in hebben om zich uit te laten spelen tegen degenen die wel religieus zijn, en liever hun mond houden dan misbruikt te worden. En hoe harder de antimoslimstemmen klinken, hoe meer gematigde, kritische moslims het gevoel zullen hebben dat ze daar in ieder geval niet aan mee willen doen. Zoals ik ook joden ken die binnenskamers flink te keer kunnen gaan tegen de orthodoxie, maar dat niet in het openbaar zullen doen om het antisemitisme niet aan te wakkeren.<\/p>\n
Er vindt dus een steeds duidelijker polarisatie plaats tussen de mensen die de ene of de andere overlevingsstrategie aanhangen. Anders dan Cliteur denkt heeft zijn ‘religiekritiek’ geen grotere integratie tot gevolg, of je moet de voormalige moslims die zich schreeuwend tegen hun eigen achtergrond afzetten als enige model zien voor geslaagde integratie. Wat ik zie gebeuren is dat ook mensen die eigenlijk dachten al in de Nederlandse samenleving te zijn opgenomen nu de neiging krijgen om veiligheid te zoeken in de eigen kring. Om dat wat ze onderscheidt juist te cultiveren, daar trots op de zijn, te weigeren om zich dat af te laten nemen. Het dragen van een hoeofddoek hoeft niet uit traditie te gebeuren, het wordt langzamerhand subversief, een daad van verzet. Dit is dan tenminste het enige positieve effect: het brengt jonge mensen van Turkse of Marokkaanse afkomst er weer toe om elkaar meer op te zoeken, het versterkt de onderlinge band en mogelijk zelfs het opnieuw onderzoeken van de waarden van de islam. En dat is nu juist wat de islamofoben zo bedreigend vinden. <\/p>\n
Zo zien we als reactie op de polarisatie een derde weg ontstaan, juist bij de generatie die de weg in de Europese samenlevingen al kan vinden. Er is een militante variant bij, die van Dyab Abu Jahjah, die zich luid en duidelijk als moslim manifesteert precies binnen de grenzen van de westerse democratie en de rechten die daarbij horen. Abu Jahjah roept zulke enorme weerstanden op dat bijna niemand meer luistert naar wat hij nu precies te vertellen heeft. Maar er zijn ook minder militante varianten van de derde weg die dan ook nauwelijks doordringen tot de media en tot het bewustzijn van de doorsnee Nederlander, zoals die van Tariq Ramadan, een Zwitserse moslim met Egyptische ouders, met een grote aanhang onder jonge Europese moslims. Ik schreef al een keer over hem in dit weblog. Ik was bij een van zijn lezingen, en zag hoe de zaal vol zat met voornamelijk jonge Nederlandse moslims – ook niet gelovige moslims (die bestaan – zoals er ook niet gelovige joden zijn). Hij betoogt, en laat dat ook zien, dat moslim en democraat zijn absoluut niet tegenstrijdig hoeft te zijn. Er is, nog stil, een beweging gaande onder de generatie in Europa geboren moslims om een eigen invulling te geven aan moslim \u00e9n Europeaan zijn. Daarbij wordt teruggezocht naar de wortels van de islam, maar dan ge\u00efnterpreteerd vanuit de huidige Europese situatie. Een verlichte islam dus, en geen fundamentalisme, dat zo vaak verkeerd wordt begrepen als een ’teruggaan naar de Middeleeuwen’. Feitelijk is het fundamentalisme een moderne variant van de islam die zich afkeert van het Westen. Met al dat geschreeuw van ‘waar is de islamitische verlichting?’ wordt het antwoord over het hoofd gezien. Dat antw00rd is: nou, hier. Je hoeft er alleen maar naar te luisteren. Dat kan natuurlijk alleen als je luisteren wilt en even ophoudt met schreeuwen. Maar of die nieuwe stroming voldoende tegenweer gaat bieden?
\nDat wordt de vraag.
\nDat gaat ook niet alleen afhangen van de moslims, maar ook, om dat woord nog maar even te gebruiken, van ‘ons’. <\/p>\n
Ga naar deel 3, hier<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" In onze geschiedenis hebben veel etnische of religieuze minderheden manieren moeten vinden om zich onder een dominante cultuur die hen als buitenstaanders zag staande te houden. Daar waren altijd verschillende strategie\u00ebn voor mogelijk: je aanpassen, je juist niet aanpassen. Aanpassen: … Lees verder