{"id":313,"date":"2004-07-15T09:11:53","date_gmt":"2004-07-15T07:11:53","guid":{"rendered":"http:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/?p=313"},"modified":"2015-02-05T08:55:59","modified_gmt":"2015-02-05T07:55:59","slug":"de-angst-voor-de-migrant-6","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/2004\/07\/15\/de-angst-voor-de-migrant-6\/","title":{"rendered":"De angst voor de migrant (6)"},"content":{"rendered":"

Uitbuitingsracisme en concurrentieracisme<\/strong><\/p>\n

“Als we niet oppassen, zal onze angst voor de immigrant uitmonden in massaal racistisch geweld” schreef Anne-Ruth Wertheim (NCR 19 juni 2004)<\/p>\n

Het is verhelderend om verschillende vormen van racisme en hun oorzaken te onderscheiden. Racisme wordt vaak gezien alsof die wordt veroorzaakt door de groep die er het doelwit van is. Maar het is ook mogelijk om te bekijken waar racisme uit voort komt en welke functie het heeft voor de dominante groep. Wat het ‘nut’ is van racisme.<\/p>\n

Anne-Ruth Wertheim maakt een onderscheid tussen ‘uitbuitingsracisme’ en ‘concurrentieracisme’. Uitbuitingsracisme is een bijverschijnsel van kolonialisme. Het biedt een rechtvaardiging voor de tweederangs behandeling van mensen die voor ‘ons’ werken. In uitbuitingsracisme worden de inboorlingen vooral gezien als dom, lui en kinderlijk. In positiever klinkende termen als zorgeloos, levend bij de dag, goedgelovig en onderdanig. Zolang de mensen die het betrof maar voor de overheersers werkten zonder te morren overheersten de positieve vooroordelen. <\/p>\n

Concurrentieracisme treedt op wanneer de groep ‘anderen’ gezien wordt als mensen die de plaats in zouden kunnen nemen van de autochtone bevolking, en uit zouden zijn op banen, huizen, uitkeringen, woningen en de dochters. Dan worden juist meer bedreigende eigenschappen geprojecteerd op de groep, dan hoor je vaker slim, onbetrouwbaar, sluw. <\/p>\n

Het uitbuitingsracisme legitimeert het neerzien op een groep mensen die ‘minder’ zouden zijn, maar dat niet zouden kunnen helpen. Bij concurrentieracisme worden juist de afwijkende en angstaanjagende eigenschappen geprojecteerd op een groep mensen die denken dat ze ‘meer’ zouden zijn, en die er wel degelijk wat aan zou kunnen doen. Omdat ze er wat aan zouden kunnen doen zijn ze geschikt om als zondebok te fungeren in tijden van economische neergang voor mensen die zich in hun bestaan bedreigd voelen. Joden hebben deze functie vaak gehad, maar ook chinezen in Indonesi\u00eb, of de joodse middenstand in de zwarte ghetto’s in de VS. <\/p>\n

Vanuit deze twee soorten racisme kunnen we kijken naar wat er in Nederland is gebeurd in de afgelopen decennia, stelt Wertheim. De eerste gastarbeiders die uit Marokko en Turkijke hier naar toe kwamen in de jaren zestig zaten nog in pensions bij elkaar. Ze manifesteerden zich nauwelijks naar buiten. Over hen kwamen vooroordelen in omloop die typisch horen bij het uitbuitingsracisme. Ze zouden alleen in staat zijn om zwaar en eentonig werk te doen. Nederlands leren hoefde niet en daar werden ze ook te stom voor geacht. Er waren wat racistische incidenten, zoals het gooien van brandbommen in een gastarbeidersverblijf, ‘om de vreemdelingen een lesje te leren’, typisch voor uitbuitingsracisme, maar zolang ze het zware, vuile werk maar bleven doen en zich koest hielden mochten ze blijven. <\/p>\n

Begin jaren negentig ziet de situatie er heel anders uit. De gastarbeiders bleven, stichtten gezinnen, hun kinderen begonnen in de Nederlandse samenleving een plaats in te nemen. Nu veranderden de vooroordelen meer onder invloed van gevoelens van afgunst en wantrouwen. Juist de relatieve aanpassing aan de Nederlandse samenleving bracht een andere vorm van racisme op gang. Zij, hun kinderen en kleinkinderen zouden langzamerhand met de bestaande bevolking concurreren om banen, woonruimte, sociale voorzieningen, studieplaatsen en ten dele ook de kleinhandel en horeca. Van uitbuitingsracisme gingen we over naar concurrentieracisme.<\/p>\n

Zo gaat dat, zegt Wertheim: de nigranten worden tot een afgebakende, eenvormige groep gemaakt. Van Marokkanen en Turken worden het nu allochtonen en met name moslims. Deze geconstrueerde groep, waarbij onderlinge verschillen niet meer worden waargenomen krijgt steeds scherpere contouren. De gehele groep wordt geacht dezelfde eigenschappen te hebben, die voortkomen uit de islam. Ook de gevestigde bevolking wordt als veel eenvormiger voorgesteld dan ze in werkelijkheid is. Mensen van wie het niet helemaal duidelijk is waar ze bij horen worden onder druk gezet. Steeds vaker is de standaardvraag: voel je je nu Marokkaan of Nederlander, alsof er iets mis zou zijn om een samengestelde identiteit te hebben. Loyaliteit met het land van herkomst of met de familie daar wordt verdacht. Zo stelde Herman Phillipse voor dat allochtonen hun loyaliteit aan Nederland moesten bewijzen door op te houden geld te sturen naar hun familie in Marokko en Turkije. En zo is de overheid nu al bezig om te overwegen om mensen met een dubbele nationaliteit te verplichten om te kiezen als ze hier willen blijven. <\/p>\n

Een duidelijk begrensde groep wordt een makkelijk doelwit van vooroordelen. Van het lacherige en meewarige uit de periode van het uitbuitingsracisme is weinig meer over. Kwalificaties als ‘dom, lui en kinderlijk’ verdwijnen, of zitten hoogstens nog verscholen in termen als ‘achterstandwijken’ of ‘achterstandsscholen’. <\/p>\n

Aan de ene kant zien we dat de migranten en hun nakomelingen zich in een hoog tempo aan het scholen zijn en steeds geduchtere concurrenten worden op de arbeidsmarkt. Ze maken hun eigen emancipatieprocessen door, en jongeren tonen elementen van de meegebrachte cultuur met trots. Tegelijk zien we aan de andere kant de vooroordelen groeien. Het ‘neerzien op’ dat hoorde bij het uitbuitingsracisme maakt steeds meer plaats voor minachting en wantrouwen. Minachting levert degenen die zich er van bedienen een psychologisch voordeel op: je kunt je verheven voelen boven de andere groep. Tegelijk wordt het wantrouwen steeds meer gericht op de eigenschappen ‘waar men wat aan kan doen’, zoals de eigen culturele gewoonten, denkbeelden en religie. In het nieuwe racisme komt de combinatie ‘wantrouwen en afgunst’ vooral voor in gedachten als: ze doen wel of ze tekortkomen, maar ze hebben allemaal een huis in Marokko of Turkije’ of ‘je hoeft maar bij een minderheid te horen en je krijgt extra subsidie’ of ‘buitenlanders krijgen woningen terwijl wij op de wachtlijst moeten staan’. De suggestie is dat de migranten niet zijn achtergesteld maar worden voorgetrokken. Het spreekt haast vanzelf dat vooral autochtonen die zich zelf maatschappelijk gezien achtergesteld voelen eerder gevoelig zullen zijn voor deze retoriek en makkelijker in de verleiding komen om hun zelfbeeld op te vijzelen door zichzelf als representanten van de superieur geachte dominante cultuur te presenteren. <\/p>\n

Het wordt steeds gangbaarder om de cultuur van de gevestigde bevolking voor te stellen als eenvorming en ‘normaal’ en daar de culturele bagage van de migranten ongunstig bij te laten afsteken. Tegelijkertijd begint de gevestigde bevolking steeds meer te geloven dat culturele veranderingen die bedreigend worden gevonden pas zijn begonnen met de komst van ‘de buitenlanders’. Bij het hameren op het ‘afwijkende’ van de groep hoort ook dat het begrip integratie oneigenlijk wordt gebruikt: als een gebod om op straffe van uitzetting de als eenvormig voorgestelde cultuur van de gevestigde bevolking aan te nemen en de eigen cultuur af te leggen. Hoewel tegelijk duidelijk is dat dat nooit zal kunnen. Ook ‘allochtonen’ die geheel ingeburgerd zijn doen de ervaring op dat ze op grond van een tintje donkerder of een Arabische of Turkse achternaam gezien worden als ‘jullie’ in plaats van als ‘ons’. Het plaatst de allochtoon voor een double-bind<\/em>: we accepteren je alleen als je wordt als wij, maar je wordt nooit als wij. <\/p>\n

Bij het verdedigen van de maatregelen die de laatste tijd worden getroffen om het aantal migranten te beperken wordt telkens weer ingezoomd op de problemen, als criminaliteit, stedelijke verloedering, terrorisme en vrouwenmishandeling. Wat goed gaat wordt buiten beeld gelaten. We zien steeds vaker dat de gehele groep eenzijdig verantwoordelijk wordt gesteld voor alle problemen. En daarmee wordt het levensgevaarlijke zondebokmechanisme in werking gesteld. <\/p>\n

Het meest verontrustende, stelt Wertheim, is de verbreiding van het vooroordeel dat de migranten angstaanjagend zouden zijn. De verdenking bestaat dat ze op geheimzinnige wijze zouden streven naar de totale macht. Een zekere angst voor de getalsmatige overheersing die al langer bestond wordt nu aangewakkerd door te dreigen met ‘de islam’. De stichting van islamitische scholen en moskee\u00ebn worden gezien als een poging om heel Nederland te ‘islamiseren’.Daarbij worden uitwassen van het fundamentalisme voorgesteld als representatief voor de hele islam. De ree\u00eble angst voor terrorisme wordt aangewakkerd door de suggereren dat die uit elke moskee kan komen. Die angst is vooral makkelijk te exploiteren sinds 11 september en meer recentelijk de aanslag in Madrid. Angst speelt altijd een rol bij het uitbreken van massaal geweld. En het is angst van beide zijden. De AIVD waarschuwde er al voor dat verdergaande stigmatisering van moslims een voedingsbodem kan vormen voor jongeren die zich ‘bekeren’ tot een anti-westerse houding en terrorisme. Zo komen we in een spiraal terecht: een vijandige omgeving maakt het voor jongeren aantrekkelijker om zich in verzet van deze maatschappij af te keren, dat verzet roept weer vijandigheid op. Een spiraal die levensgevaarlijk is, en het karakter heeft van een self fulfilling prophecy<\/em>: hoe lang kun je mensen als vijanden behandelen voordat ze de vijand worden?<\/p>\n

(In dit stuk heb ik in grote lijnen en soms met citaten gebruik gemaakt van het betoog van Anne-Ruth Wertheim, maar daar zelf illustraties en gedachten aan toegevoegd. Het heldere onderscheid tussen uitbuitingsracisme en concurrentieracisme is van Wertheim, ik ben verantwoordelijk voor de uiteindelijke versie van dit artikel. A.M.) <\/p>\n

Ga door naar deel 7, hier<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Uitbuitingsracisme en concurrentieracisme “Als we niet oppassen, zal onze angst voor de immigrant uitmonden in massaal racistisch geweld” schreef Anne-Ruth Wertheim (NCR 19 juni 2004) Het is verhelderend om verschillende vormen van racisme en hun oorzaken te onderscheiden. Racisme wordt … Lees verder →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false},"categories":[6],"tags":[73,79],"jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/313"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=313"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/313\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":109604,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/313\/revisions\/109604"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=313"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=313"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anjameulenbelt.nl\/weblog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=313"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}