De luidste roep, na de schokkende moord op van Gogh, is dat dit een aanslag is, niet alleen tegen een mens, maar tegen de vrijheid van meningsuiting. Daar tussendoor, maar veel minder luid, hoor ik maar een paar stemmen die de vraag oproepen of het hier wel om de vrijheid van meningsuiting gaat, of om iets anders. Remco Campert, bijvoorbeeld, in de Volkskrant van 3 november, schreef:<\/p>\n
‘De ene na de andere politicus stond pal voor de vrijheid van meningsuiting, maar dat is toch iets anders dan de vrijheid om mensen tot in hun ziel pijn te doen.
\n“Over de doden niets dan goeds. ” Dat is een stelregel waar Theo van Gogh zich nooit aan gehouden heeft en ik denk dat ik hem zou beledigen als ik nu aardige praatjes over hem hield. Jaren geleden waren de joden zijn slachtoffer. Ik vind dat iemand die toen schreef “wat ruikt het hier naar caramel…vandaag verbranden ze alleen suikerzieke joden” niet als held van de vrije meningsuiting de geschiedenis in moet gaan.’<\/p><\/blockquote>\nDe vrijheid van meningsuiting is een groot goed, het is de basis van de democratie. Maar er zijn nog meer wetten waar we ons aan horen te houden die evenzeer deel uit maken van onze cultuur, van onze beschaving, en dat is dat de medeburger niet nodeloos wordt gekwetst en beledigd. Dat heet smaad en laster, ouderwetse woorden die kennelijk al bijna zijn vergeten. Dat heet opruiing en racisme, wanneer er negatieve oordelen worden uitgestort over gehele bevolkingsgroepen, wetend dat er al spanningen zijn, dat polarisatie in een land waar verschillende groepen met elkaar samenwonen die spanningen alleen maar opvoeren. Heeft het nog, om een nieuw clich\u00e9 te gebruiken, te maken met ‘kritiek op de islam’ of ‘kritiek op godsdienst’ wanneer je een gehele religieuze groep uitmaakt voor geitenneukers? Moet dat maar kunnen? Ik vind van niet. <\/p>\n
Anil Ramdas (die in het kader van de vrijheid van meningsuiting tegen de grond is geslagen op de Dam) probeerde in zijn lezing opnieuw te formuleren wat we onder beschaving verstaan: dat je je inhoudt, dat je rekening houdt met een ander, onder andere. Onder kritiek versta ik argumentatie. Gescheld is altijd een zwaktebod. <\/p>\n
Ik krijg als iemand die wel eens haar nek uitsteekt regelmatig mijn portie rotte vis over me heen. Aangezien ik opkom voor de rechten van Palestijnen, bijvoorbeeld, ben ik geheel voorspelbaar meerdere malen uitgemaakt voor antisemiet. Kwetst mij dat? In het geheel niet. Ik weet wel beter. En ik ben lang door het leven gegaan met de spreuk “ze kunnen wel met stenen naar me gooien, maar ik hoef niet te gaan staan waar ze neerkomen”. Laat maar, dacht ik. Voor mij is het duidelijk dat degenen die mij zo nodig uit moeten schelden in feite laten zien dat ze geen argumenten hebben om de mijne te weerleggen. Ik hield er wel een vervelend gevoel aan over: mijn achting voor degene die zo te keer moest gaan slonk zo ontzettend. En langzamerhand, want het schelden wordt inmiddels norm in plaats van uitzondering, houd ik er een vieze smaak aan over. En een akelig gevoel dat de ‘clash of civilisations’ wel degelijk plaats vindt, alleen dat de scheidslijn tussen de beschavingen ergens anders ligt dan de ontwerpers van de theorie willen denken. Niet tussen islam en westen, maar tussen extremisten en brallers van beide kanten, en de mensen die vinden dat het bij beschaving hoort dat je elkaar in waarde laat en elkaar tegemoet komt. <\/p>\n
Het is mij nooit gelukt om Theo van Gogh serieus te nemen. Het was zo duidelijk dat hij er op uit was om te provoceren, en dat het hem nauwelijks uitmaakte wie hij nu weer de kast op kon krijgen, waren het eerst joden, nu waren moslims een veel aantrekkelijk doelwit want die werden zo leuk boos. Ayaan Hirsi Ali zegt dat ze zich schuldig voelt dat ze met haar voorstel voor de film Submission naar hem toe is gegaan. Dat schuldgevoel lijkt mij geheel overbodig. Van Gogh’s enige vrees bij het maken van de film was dat de moslims er g\u00e9\u00e9n aanstoot aan zouden nemen.<\/p>\n
Ik ben van mening veranderd dat we allemaal maar moeten leren overal tegen te kunnen in naam van de vrijheid van meningsuiting. Ik heb een tijdje geleden besloten niet meer alles op mijn weblog toe te laten, geen gescheld, geen negatieve oordelen over hele groepen mensen, geen beledigingen. Niet omdat ik daar niet boven zou kunnen staan. Maar als ik toesta dat er zo over mij gepraat wordt geef ik het groene licht dat er op deze ruimte die onder mijn verantwoordelijkheid valt ook zo met anderen om gegaan mag worden. En dat vind ik slecht, ik wil daar niet langer medeplichtig aan zijn. Ik kan me wel verweren, voor anderen ligt dat al een stuk moeilijker. En ook al zouden ze zich kunnen verweren, dit is geen beschaving meer. Ik ben dus erg blij dat ik de beslissing om hier een ‘afzeikvrije ruimte’ van te maken al genomen heb voor de moord, en v\u00f3\u00f3r de stroom emotionele uitbarstingen die soms zo erg zijn dat zelfs de meest open websites hebben besloten dat het ergste racisme er af moet. Al is het helaas ook duidelijk dat mijn vrijheid om te besluiten dat er op dit weblog niet meer beledigd en gescholden wordt nieuwe agressie oproept juist bij degenen die zo graag schelden. De rotte vis vliegt me wederom om de oren. <\/p>\n
Dick Pels pleit in Trouw (4 november) voor de verruiming van de grenzen van de tolerantie, dat wil zeggen: alles moet gezegd kunnen worden. Fatsoensregels hebben geen zin, zegt hij. Ik ben het absoluut met hem oneens. Want ik kan me wel weren tegen rotte vis, ik kan artikelen schrijven, ik weet de weg naar de rechter als dat moet, ik verweer me wel. Maar dat geldt niet in diezelfde mate voor iedereen, nog afgezien van de vraag of dat is waar we heen willen, deze catch as catch can, deze jungle waarin de (verbaal) sterkste het altijd wint, niet op de kracht van argumenten, maar op de kracht van kwetsen. <\/p>\n
Ik ben het veel meer eens met hoogleraar Hans van der Ven, die in het NRC (4 november) zegt dat de vrijheid van meningsuiting belangrijk is, maar dat het onverstandig is om niet te willen denken aan de maatschappelijke gevolgen van de geuite mening. <\/p>\n
Er zijn voorwaarden aan een open en vrije discussie verbonden wil die niet in de kiem gesmoord worden. Enkele ervan zijn: dat je meent wat je zegt, dat je de ander in zijn waarde laat, dat je het recht van woord en wederwoord erkent, dat je bereid bent je mening bij t stellen wanneer daartoe aanleiding is. De vraag is of het doen van vulgaire uitspraken, van schelden, kwetsen, en zich almaar blijven hullen in ironie niet tot een verdere ontwikkeling van polarisatie bijdragen, en daarmee, op termijn, tot ontwrichting van de samenleving.
\nDaar komt nog iets bij. Bij een maatschappelijke benadering van het recht op vrije meningsuiting, waarin de nadruk wordt gelegd op de “markt van idee\u00ebn”, dient men er ook oog voor te hebben dat het – als ik het zo zeggen mag – om ongelijke marktpartijen gaat.
\nDe politieke, intellectuele en journalistieke elite heeft een gemakkelijke toegang tot deze markt, terwijl de allochtone gemeenschappen in ons land die niet hebben, althans veel minder gemakkelijk, al was het alleen maar wegens de achterstand in taal, opleiding, invloed en macht. Daar schieten beweringen als “Ik schrijf wat ik wil, laten zij er maar een column of artikel tegenin schrijven” helemaal langsheen.
\nBetekent dit dat kritiek op religie in de kiem dient te worden gesmoord, omdat de betreffende religieuze groeperingen er onaangenaam door worden getroffen en omdat ze veelal een weerwoord op de “markt van ide\u00ebn”ontberen? Ik ben de laatste om hier “ja”op te zeggen. Er is veel onvrijheid, ongelijkheid en discriminatie in religies – niet alleen in bepaalde islamitische, maar ook in christelijke tradities – om deze met de (soms) huichelachtige mantel der liefde te bedekken.
\nOok de religies zelf bedienen zich van invectieven jegens andersdenkenden die absoluut niet door de beugel kunnen, zoals de recente uitspraak door functionarissen van het Vatciaan dat de scheiding in Nederland tussen nazi-euthanasie en euthanasie volkomen vervaagd is. Ik voor mij meen dat religies de mensenrechten onverkort dienen te respecteren, met name in eigen gelederen, en daarbij een conflict met de eigen tradities voorrang moeten geven.
\nMaar de publieke discussie daarover dient vanuit een maatschappelijke benadering van het recht op vrije meningsuiting te worden gevoerd. En wel met respect voor de menselijke waardigheid: een nog fundamenteler recht dan het recht op vrije meningsuiting.<\/p><\/blockquote>\nAmen, zou ik haast zeggen. <\/p>\n
Ik vind het ontoelaatbaar als een joodse burgemeester van Amsterdam wordt uitgemaakt voor NSBer. Nog ongeacht of Job Cohen zelf besluit daar boven te staan, ik vind het onacceptabel, omdat er niet wordt geargumenteerd, in de eerste plaats, want ook Van Gogh was in principe in staat om zijn bezwaren tegen het beleid van Cohen te verwoorden zonder zijn toevlucht te nemen tot grove beledigingen, maar in de tweede plaats omdat we daarmee toestaan dat er op deze manier ook gepraat wordt over en tegen mensen die minder weerbaar zijn dan de burgemeester. <\/p>\n
Uiteraard zullen we nu moeten nadenken of de moord op Van Gogh voorkomen had kunnen worden. Voor een grote groep mensen is die vraag al beantwoord, er had meer repressie moeten zijn tegen de moslims in Nederland, en er moet meer repressie komen. Zeker vind ik ook dat er grondig uitgezocht moet worden of politie en overheid meer hadden kunnen doen om de kleine maar extreme groep potentieel gewelddadige mannen met een fundamentalistische opvatting in bedwang te houden. Maar er is meer. Ook de moslimgemeenschappen moeten nadenken over wat zij hadden kunnen doen en gaan doen in de toekomst om meer toezicht te houden op wat er aan geweld in hun eigen kringen kan ontstaan. Maar er is ook reden om de hand in eigen boezem te steken voor de autochtonen. Zo onschuldig zijn we niet aan het klimaat waarin deze haat kon ontstaan, we kunnen de schuld daarvoor niet alleen bij de andere kant leggen.<\/p>\n
We zullen nooit kunnen bewijzen dat een andere aanpak een ander effect zou hebben gehad, want dood is dood, en misschien zou de dader door niets tegen gehouden hebben kunnen worden. Maar ik heb daar een gedachte over, die noodgedwongen op niets anders kan berusten dan pure speculatie. Stel dat er Nederlanders waren geweest die naar de rechter waren gelopen met een aanklacht tegen Van Gogh, dat hij met zijn uitspraken aanzette tot haat. Stel dat de rechter de aanklacht had gehonoreerd (Janmaat is destijds veroordeeld voor minder dan wat Van Gogh er allemaal uitkraamde). Had dat Van Gogh tegengehouden? Waarschijnlijk niet. Van Gogh gloreerde in aandacht trekken, een boete of een dagje gevangenis zouden alleen maar hebben bijgevragen aan zijn zelf geschapen image van provocerende ridder van de vrije meningsuiting. Maar het had wel een signaal afgegeven aan de burgers die het doelwit van de beledigingen waren, de burgers die minder toegang hebben tot de “markt van idee\u00ebn”: dat er in dit land niet zomaar alles gezegd mag worden, dat we in principe rekening met elkaar houden en niet beledigen als we ook kunnen argumenteren, dat we nog een bepaalde mate van beschaving hoog willen houden. <\/p>\n
Het is een universele regel dat waar mensen het gevoel hebben rechteloos te zijn, nergens hun recht te kunnen halen, de tendens ontstaat om het recht dan maar in eigen handen te nemen. Wie niet wordt verdedigd verdedigt zichzelf, en vaak met de verkeerde middelen. Dat is volgens mij wat er is gebeurd. En ik vraag me af of – als er meer mensen waren geweest die tegen Van Gogh hadden gezegd: dit kan niet jongen, dit gaat te ver, en er mensen waren geweest die de moeite hadden genomen naar de rechtbank te gaan, of Van Gogh dan nu nog had geleefd. En de polarisatie in Nederland nu niet zo gevaarlijk op was gelopen.
\nIn ieder geval heb ik er spijt van dat ik die man niet serieus heb genomen en gedacht heb, bral jij maar, mij gaat dat niets aan. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"De luidste roep, na de schokkende moord op van Gogh, is dat dit een aanslag is, niet alleen tegen een mens, maar tegen de vrijheid van meningsuiting. Daar tussendoor, maar veel minder luid, hoor ik maar een paar stemmen die … Lees verder