In juni 2004 besteedde ik aandacht aan een artikel in het NRC van Anne-Ruth Wertheim, over racisme. Het is inmiddels nog actueler dan toen. Hierbij de complete versie. <\/p>\n
Het racisme verandert van karakter<\/strong> In het integratiedebat gaan stemmen op om het bestaan van racisme te ontkennen. Dat zou iets zijn uit het verleden en in onze moderne samenleving zou hooguit sprake zijn van culturele tegenstellingen. Er is inderdaad iets aan het veranderen, maar jammer genoeg is dat niet dat het racisme verdwijnt. Dat neemt juist steeds gevaarlijker vormen aan. De twee soorten racisme, uitbuitingsracisme en concurrentieracisme, worden zelden van elkaar onderscheiden. Toch verschillen de bijbehorende vooroordelen zo sterk dat ze bijna tegengesteld zijn. Het uitbuitingsracisme dat in Nederland heerste, is bezig te veranderen in concurrentieracisme. Daarmee verandert ook het racistisch geweld. Dat zal niet meer beperkt blijven tot incidenten maar een massaal karakter krijgen. <\/p>\n Begin jaren negentig deed ik onderzoek naar racistische vooroordelen binnen enkele instellingen voor volwasseneneducatie in Gelderland. Onder \u2018autochtone\u2019 cursisten bleken over de \u2018allochtone\u2019 cursisten vooroordelen te circuleren die mij te denken gaven. Enerzijds keek men op hen neer: \u2018die buitenlanders zijn gewoon achterlijk\u2019. Anderzijds nam ik gevoelens waar die eerder van het omgekeerde getuigden: afgunst en wantrouwen. Dit opmerkelijke mengsel van vooroordelen legde ik voor aan mijn vader, Wim F.Wertheim, die veel onderzoek had gedaan naar het racisme in de koloniale maatschappij van Indonesi\u00eb. Die was volkomen volgens \u2018kleurlijnen\u2019 gelaagd met de Nederlanders bovenaan, de mensen van gemengd Nederlands\/Indonesische afkomst en de Chinezen middenin en de Indonesi\u00ebrs onderaan. Er waren tegelijkertijd twee soorten racisme werkzaam: het koloniale of uitbuitingsracisme en het concurrentieracisme. <\/p>\n Twee soorten racisme<\/strong><\/p>\n Het koloniale of uitbuitingsracisme kwam vooral voor op de plantages. Daar lieten Nederlanders Indonesische arbeiders het zware werk doen tegen een karig loon en onder vaak slechte arbeidsomstandigheden. Daarbij kwam het hun bijzonder goed uit dat er over deze koelies talloze vooroordelen de ronde deden die gekoppeld waren aan hun bruine huidskleur: ze zouden \u2018dom, lui en kinderlijk\u2019 zijn en \u2018zorgeloos, levend bij de dag, goedgelovig en onderdanig\u2019. Je hoeft er de Indische literatuur over die tijd maar op na te slaan om te zien wat voor \u2018raskenmerken\u2019 de schrijvers hun blanke personages in de mond leggen over hun Indonesische personeel. Zolang de arbeiders zich uitsloofden zonder te morren kon er ook wel eens een goed woordje af, dan heetten ze \u2018zachtaardig\u2019 of \u2018zorgzaam\u2019.<\/p>\n Heel anders was het concurrentieracisme ten aanzien van de Chinezen. Zij waren ooit in de positie terecht gekomen dat ze een belangrijk deel van de handel in handen hadden zodat ze, toen steeds meer Indonesi\u00ebrs daaraan wilden deelnemen, met hen moesten concurreren. Tegelijkertijd gebruikten de Nederlanders hen als tussenhandelaren, voor de verkoop van de opbrengsten van hun plantages en bij de invoer van producten uit Nederland. Dit alles ging gepaard met een diep wantrouwen. Ook over de Chinezen waren vooroordelen in omloop, gekoppeld aan hun uiterlijk of naam. Maar in plaats van \u2018dom, lui en kinderlijk\u2019 werden zij juist \u2018slim\u2019 genoemd, waarmee een onaangename combinatie van \u2018slim en onbetrouwbaar\u2019 bedoeld werd, dus eigenlijk \u2018sluw\u2019. Ze zouden \u2018belust zijn op geld en macht\u2019 en hun sluwheid gebruiken om op allerlei geheimzinnige manieren \u2018de totale macht over te nemen\u2019. Er was ook duidelijk sprake van al dan niet verholen jaloezie. <\/p>\n Het uitbuitingsracisme legitimeert het neerzien op een bepaalde groep mensen die \u2018minder\u2019 zou zijn, terwijl het concurrentieracisme afwijkende, angstaanjagende eigenschappen toeschrijft aan een groep die juist \u2018meer\u2019 zou zijn in de concurrentiestrijd. Net zoals bij het uitbuitingsracisme hoort bij het concurrentieracisme geweld, maar dit heeft een veel gruwelijker en massaal karakter. Op de plantages kregen, als afschrikwekkend voorbeeld, opstandige koelies lijfstraffen, maar de anderen werden lijfelijk ongemoeid gelaten. Zij moesten immers in staat blijven het zware werk te doen. Maar bij de pogroms in Indonesi\u00eb tegen Chinezen werd massaal op hen ingehakt. De drijvende kracht achter het geweld was hier niet de wil van een klein aantal mensen om van de inspanningen van grote aantallen mensen te profiteren. Het ging erom zoveel mogelijk concurrenten lijfelijk uit te schakelen en de overigen voorgoed te verdrijven. In de gesprekken die mijn vader en ik begin jaren \u201990 voerden over mijn onderzoek betrokken we ook onze eigen ervaringen met de verschillende vormen van racisme. Wij waren deel geweest van de blanke bovenlaag die heerste over de bruine Indonesi\u00ebrs, hij als volwassene, ik als kind. En toen de Japanners Indonesi\u00eb bezetten, werden wij als blanken jarenlang in kampen opgesloten waar velen stierven van de honger. De Japanners keken op ons neer en hielden ons in bedwang met geweld tegen enkelingen. Halverwege de oorlog begonnen zij de joden apart te zetten. Dat gebeurde niet in alle kampen en zo kwam het dat mijn joodse vader niet en wij, zijn half-joodse kinderen, wel apart gezet werden. Mijn niet-joodse moeder had zich, uit angst van ons gescheiden te worden, opgegeven als joods. Dit apart zetten deden de Japanners in navolging van de Duitsers. Maar anders dan in Europa gebeurde het niet met het vooropgezette doel ons om te brengen. Ondertussen werd in Europa door de Duitsers vrijwel onze hele familie van vaderskant omgebracht.<\/p>\n Nederlandse samenleving <\/strong><\/p>\n Het is onthullend en verhelderend om vanuit de twee soorten racisme te kijken naar de Nederlandse samenleving in de afgelopen decennia. De eerste gastarbeiders uit Marokko en Turkije kwamen hier binnen in de jaren zestig. Zij zaten in pensions bij elkaar, meestal vlakbij de fabrieken waar ze, vaak in ploegendiensten, werkten. Ze manifesteerden zich weinig in het openbare leven. Over hen kwamen vooroordelen in omloop die je kunt rekenen tot het uitbuitingsracisme. Zo werd er gezegd dat ze alleen in staat waren tot eentonig, zwaar werk en dat ze ook niet anders wilden. Ze waren te stom om Nederlands te leren. Over gastarbeiders werd wat lacherig of meewarig gedaan. De enkele racistische incidenten konden rekenen op hevige kritiek van vrijwel alle kanten. Die incidenten, zoals het gooien van een brandbom in een gastarbeidersverblijf, zijn op te vatten als pogingen van bepaalde groeperingen om de vreemdelingen \u2018een lesje te leren\u2019, zoals bij het uitbuitingsracisme gebruikelijk is. Zolang ze maar het zware, vuile werk deden en zich verder koest hielden, konden ze blijven.<\/p>\n Begin jaren negentig was er al heel wat veranderd. De gastarbeiders waren gebleven en hadden gezinnen gevormd. Bij mijn onderzoek in de volwasseneneducatie trof ik naast vooroordelen uit het uitbuitingsracisme gevoelens aan die men moeilijk onder woorden kon brengen: afgunst en wantrouwen. Hoopvol leek me eerst nog dat iedereen het als een belediging ervoer om voor racist te worden uitgemaakt. Maar al gauw werd me duidelijk dat \u2018racisme\u2019 uitsluitend geassocieerd werd met \u2018neerzien op\u2019 en dat wees men verontwaardigd van de hand. Het dekte bovendien niet wat men voelde.<\/p>\n Dit bracht mij er destijds toe te voorspellen dat de vooroordelen over immigranten van karakter zouden veranderen naarmate zij meer aangepast zouden raken aan de Nederlandse verhoudingen (Vorming, vaktijdschrift voor volwasseneneducatie en sociaal-cultureel werk, juni 1992). Zij, hun kinderen en kleinkinderen zouden dan immers beter in staat zijn met de gevestigde bevolking te concurreren. Om banen, om woonruimte, om sociale voorzieningen, om studieplaatsen en om een aandeel in de handel of de horeca. Daarmee zouden de vooroordelen van het concurrentieracisme voordelig worden voor de gevestigde bevolking en zouden die van het uitbuitingsracisme hun \u2018nut\u2019 verliezen. <\/p>\n Ik ben bang dat mijn voorspelling bezig is uit te komen. Zo is te zien hoe immigranten tot een afgebakende, eenvormige groep worden gemaakt. Deze geconstrueerde groep krijgt stap voor stap scherpere contouren, zowel wat betreft het uiterlijk (huidskleur) als het innerlijk (identiteit). Ook de gevestigde bevolking wordt veel eenvormiger voorgesteld dan zij in werkelijkheid is. Mensen van wie niet helemaal duidelijk is \u2018waar ze bijhoren\u2019 worden er steeds vaker toe gebracht te kiezen. In de standaardvraag in interviews \u2018voel je je nu Marokkaan of Nederlander?\u2019 kan zelfs besloten liggen dat er iets mis zou zijn met een samengestelde identiteit. <\/p>\n Tot dit scherper afbakenen van de groep behoort ook dat gekleurde \u2018allochtonen\u2019 een toegenomen vrijpostigheid ervaren van \u2018autochtonen\u2019 in het vragen naar hun herkomst of afkomst. Dit laatste zou natuurlijk kunnen duiden op een toegenomen belangstelling. Maar er schijnt weinig sprake te zijn van wederkerigheid en evenmin van getoonde terughoudendheid bij het aanspreken van de ander op zichtbare kenmerken. Aan de aldus gecre\u00eberde groep – de minderheid of \u2018de allochtonen\u2019 – wordt steeds openlijker de betekenis gegeven van \u2018de immigranten met een donkere huidskleur\u2019. En de meerderheid – \u2018de autochtonen\u2019 – krijgt steeds meer de invulling van \u2018zij die hier thuishoren\u2019. Een duidelijk begrensde groep wordt gemakkelijker doelwit van vooroordelen. Van het lacherige en meewarige is weinig meer over. En kwalificaties als \u2018dom, lui en kinderlijk\u2019 verdwijnen, ze zitten hooguit nog verscholen in termen als \u2018achterstandswijken\u2019 en \u2018achterstandsscholen\u2019.<\/p>\n De immigranten en hun nakomelingen zijn zich nu in hoog tempo aan het scholen en worden steeds geduchtere concurrenten op de arbeidsmarkt. Tegelijkertijd zie je allerlei vormen van emancipatie opbloeien. Trots op elementen uit de meegebrachte culturen wordt openlijk getoond. Als je om je heen kijkt zie je tegelijkertijd de vooroordelen van het concurrentieracisme aan kracht winnen. Het \u2018neerzien op\u2019 uit het uitbuitingsracisme verschuift in de richting van \u2018minachting hebben voor\u2019. Minachting levert degenen die zich ervan bedienen eveneens het voordeel op zich verheven te kunnen voelen boven een groep. Maar er zit meer afkeer in en vooral ook wantrouwen. Het is ook duidelijker gericht op de kenmerken \u2018waar men zelf iets aan kan doen\u2019: gewoonten, denkbeelden en religie.<\/p>\n De concurrentievooroordelen \u2018slim en onbetrouwbaar\u2019 zijn te herkennen in de verhalen waarin de immigranten figureren als succesvolle maar valse spelers op het maatschappelijk toneel: ze zouden zich bedienen van onoorbare praktijken bij het verkrijgen van vergunningen of woonruimte, ze zouden misbruik maken van sociale voorzieningen, enzovoort. In die verhalen komt ook de combinatie \u2018wantrouwen en afgunst\u2019 in allerlei gedaanten voor: \u2018ze doen wel alsof ze tekort komen maar ze hebben allemaal een mooi huis in Marokko of Turkije\u2019.<\/p>\n Ook de nadruk op \u2018het afwijkende\u2019 neemt duidelijk toe. Het wordt steeds gangbaarder om de cultuur van de gevestigde bevolking voor te stellen als eenvormig en \u2018normaal\u2019 en daarmee de culturele bagage van immigranten te contrasteren. Tegelijkertijd wordt steeds meer geloof gehecht aan de geschiedvervalsing dat de culturele veranderingen hier pas zijn begonnen met \u2018de komst van de buitenlanders\u2019. Bij het hameren op \u2018het afwijkende\u2019 van de groep hoort ook dat het begrip \u2018integratie\u2019 oneigenlijk wordt gebruikt: als een gebod om op straffe van uitzetting de als eenvormig voorgestelde cultuur van de gevestigde bevolking aan te nemen en de eigen cultuur af te leggen.<\/p>\n Bij het verdedigen van de maatregelen die de laatste tijd worden getroffen om de aantallen immigranten te beperken, wordt telkens maar weer ingezoomd op problemen (criminaliteit, stedelijke verloedering, terrorisme) en wordt wat goed gaat buiten beeld gelaten. Je ziet steeds vaker gebeuren dat \u2018de groep\u2019 eenzijdig verantwoordelijk wordt gesteld voor gerezen problemen. Daarmee wordt het levensgevaarlijke zondebokmechanisme in werking gezet.<\/p>\n Het meest verontrustend vind ik tenslotte de verbreiding van het vooroordeel dat de immigranten \u2018angstaanjagend\u2019 zouden zijn. De verdenking dat zij op geheimzinnige wijze zouden streven naar \u2018de totale macht\u2019 is een gevaarlijke uiting van concurrentieracisme. Een zekere angst voor een getalsmatige overheersing die al langere tijd bestond, wordt nu aangewakkerd door te dreigen met \u2018de islam\u2019. Daarbij worden de uitwassen van het fundamentalisme voorgesteld als representatief voor de hele islam. Angst speelt altijd een rol bij het uitbreken van massaal geweld. Dat is er tot nu toe niet van gekomen, maar er is geen tijd te verliezen. <\/p>\n Drs. Anne-Ruth Wertheim is publiciste en schreef o.a. het boek \u2018De gans eet het brood van eenden op, mijn kindertijd in een Jappenkamp op Java\u2019, 1994. In juni 2004 besteedde ik aandacht aan een artikel in het NRC van Anne-Ruth Wertheim, over racisme. Het is inmiddels nog actueler dan toen. Hierbij de complete versie. Het racisme verandert van karakter Er dreigt massaal geweld door Anne-Ruth Wertheim … Lees verder
\nEr dreigt massaal geweld
\ndoor Anne-Ruth Wertheim<\/p>\n
\nDe vooroordelen \u2018dom, lui en kinderlijk\u2019 worden als overwegend erfelijk beschouwd. In het neerzien op de koelies zat daarom ook iets van \u2018ze kunnen er niets aan doen dat ze zo zijn\u2019. In het pakket vooroordelen dat hoort bij het concurrentieracisme zitten naast aangeboren eigenschappen als \u2018slim\u2019 nogal wat culturele elementen: gewoonten, denkbeelden en religie. Dat veel Chinezen, anders dan de Indonesische moslims, varkensvlees aten, werd van die kant maar al te graag gebruikt om de groep met minachting te bejegenen. Ook \u2018op geld en macht belust zijn\u2019 is een cultureel vooroordeel. Dit mengsel van \u2018biologische\u2019 en culturele vooroordelen maakt het concurrentieracisme extra venijnig. Degenen op wie deze vooroordelen van toepassing worden geacht kunnen er immers wel degelijk \u2018iets aan doen dat ze zo zijn\u2019. Ze hadden ervoor kunnen kiezen de gewraakte religie niet aan te hangen of de verafschuwde gewoonten niet te praktiseren. Daar komt bij dat het concurrentieracisme, anders dan het uitbuitingsracisme, gericht is tegen een groep die als bedreigend wordt afgeschilderd. Daardoor kan deze in tijden van economische teruggang gemakkelijk tot zondebok worden gemaakt. <\/p>\n
\nDe positie van de plantagearbeiders in Indonesi\u00eb kun je moeiteloos herkennen in uitbuitingssituaties overal in de wereld. De apartheid in Zuid Afrika en de slavernij zijn er natuurlijk de duidelijkste voorbeelden van. Maar de vooroordelen van het uitbuitingsracisme komen ook in minder erge vormen voor, samen met het geweld tegen enkelingen om een hele groep op zijn plaats te houden. En zo kun je de positie van de Chinese handelsminderheid in Indonesi\u00eb in grote lijnen vergelijken met die van de joden in Europa en die van de Indi\u00ebrs en Pakistani in Oeganda. Ook daar ging het in eerste instantie om concurrentie tussen groepen handelslieden. En ook daar dienden de vooroordelen van het concurrentieracisme (of van het antisemitisme dat daarmee veel gemeen heeft) om een herkenbare groep buiten te sluiten, met geweld te verdrijven of zelfs te doden. <\/p>\n
\nArtikel in het kwartaalblad Kunst & Wetenschap, jaargang 13, nummer 3, september 2004. (Een verkorte versie van dit artikel stond in NRC-Handelsblad, katern Opinie & Debat van 19 juni 2004).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"