De angst voor de migrant (8)

Misverstanden over racisme

‘Het laatste wat een vis zal merken is dat hij in water zwemt.’

Ik was al onderdeel van de antiracistische bewegingen voor de vrouwenbeweging in Nederland begon. Ik heb racisme meegemaakt in vele gradaties en weer weg zien ebben. Ik heb ook gezien hoe makkelijk het is om het doelwit van de ene groep op de andere over te hevelen. Van joden naar zwarten naar moslims. Waarmee duidelijk wordt dat racisme voorziet in een behoefte van mensen en pas in de tweede plaats iets heeft te maken met de groep die er het doelwit van is. Het kenmerkende daarbij is in de eerste plaats dat het eigen racisme nooit wordt waargenomen, want een kenmerk van racisme is nu juist de projectie van allerlei eigenschappen op ‘de Ander’. In het racistisch denken is het altijd de ander die de oorzaak is van botsingen en conflicten, het is altijd de ander die zich niet aanpast. Het is het andere op zich dat als bedreigend wordt ervaren, en dus moet veranderen.

Racisme kan ontkend worden door bij hoog en laag vol te houden dat het niet de bedoeling is om te discrimineren, en vooroordelen te ontkennen. Zo zullen veel mensen hun verhaal beginnen met de mededeling: ‘ik ben geen racist hoor, maar…’ en dan komen de vooroordelen.

Vooroordelen zijn negatieve oordelen over een groep als geheel. Wat het vooroordeel bevestigd wordt waargenomen, wat het vooroordeel tegenspreekt niet.
Het lastige met vooroordelen is dat er vaak sprake is van een kern van waarheid. Vooroordelen zijn juist zo lastig te bestrijden omdat er altijd wel ‘feiten’ aangetoond kunnen worden die het vooroordeel bevestigen. Racisme wordt het wanneer dat feit wordt uitvergroot en geprojecteerd wordt op een gehele groep. Wanneer er moslims zijn die zich uiten tegen homo’s wordt dat als een eigenschap gezien van alle moslims. Wanneer een groep moslimjongeren een antisemitische leus uit wordt jodenhaat gezien als een inherente eigenschap van de gehele islam. Alle moslims worden daarbij gezien als mensen die het liefste homo’s van het dak af willen gooien, ook al is dat nog geen enkele keer gebeurd. Aangenomen wordt dat dat is wat ze zouden willen, en wat ze ook zouden gaan doen wanneer ze de macht zouden krijgen. Het is duidelijk dat degenen die beschuldigd worden daar weinig verweer tegen hebben, want hoe kun je aantonen wat je niet zou willen doen?

Een voorbeeld: in het antisemitische tijdperk van voor de Tweede Wereldoorlog (toen antisemitische sentimenten nog redelijk ‘onschuldig’ leken en daarom openlijker konden worden geuit) werd vaak gezegd dat joden altijd op geld uit zijn. Nu zijn erg veel mensen op geld uit, ook niet-joden, toch werd het als een specifieke joodse eigenschap gezien, die nog in veel oude zegswijzen terugkomt, zoals ‘dat is een jodenstreek’. Joden zijn sluw, joden zullen je altijd een poot uitdraaien als ze de kans krijgen.
Dit is de historische context (wie op dit punt aangekomen wil gaan zeggen dat ik me beschuldig aan grote stappen snel thuis krijgt gelijk. Ik sla alle historische complicaties over om een aantal grote lijnen te illustreren): in de loop van de Europese geschiedenis werden joden vaak uitgesloten van landbezit. Joden werden ingezet als bankiers en geldleners in periodes dat het christenen niet was toegestaan om met geld te handelen en rente te innen. Joden wisten bovendien dat ze vaak moesten vluchten. Dus probeerden ze bezit te verzamelen dat kon worden meegenomen: goud en diamanten, en niet in de eerste plaats land en huizen. Joden werden vaak door de heersende klasse ingezet als belastinginners tussen henzelf en de onderdanen in de onderlaag van de maatschappij. Kwam de onderlaag in opstand, dan werd de agressie vaak afgereageerd op degenen die het dichtstbij waren en als handlangers gezien werden van de heersers. Op dat moment konden de joden opgeofferd worden, en zowel bedreigd worden door de pogroms van de zelf onderdrukte bevolking als verdreven worden door de heersende klasse.
Wat je mee kon nemen als je moest vluchten was je opleiding. Binnen het jodendom in de diaspora werd dus veel nadruk gelegd op studeren en een beroep leren. Dat heeft tot het gevolg gehad dat joden in doorsnee sociaal-economisch niet slechter af waren dan de gemiddelde niet-joodse bevolking. Daarom waren ze weer een geschikt doelwit voor concurrentieracisme, voor afgunst vermengd met klasserancune.
Naast een bovenlaag van gestudeerde en soms rijke joden was er ook sprake van een verarmd joods proletariaat. Die hebben het in de laatste immense jodenvervolging slechter kunnen redden dan de rijkere joden die meer gelegenheid hadden om te vluchten. De meer welgestelde joden hebben het vaker overleefd, wat vervolgens weer als verwijt tegen hen kon worden gebruikt.

Kortom: de specifieke vorm die antisemitisme aannam heeft een aantal historische oorzaken die allang zijn vergeten wanneer er over joden wordt gepraat in de trant van: ‘die denken dat ze beter zijn dan wij’ en ‘ze zijn allemaal op geld uit’.

Joden zijn geen geschikt doelwit meer als projectiescherm van ongenoegen en gevoelens van bedreigd worden onder de bevolking, al komt antisemitisme nog steeds voor. Deels zijn de joden als doelwit van racisme niet meer geschikt omdat ze niet voldoende machteloos zijn. Het kenmerk van racisme is juist de omdraaiing: een relatief machteloze groep wordt als bedreigend gezien. Een tweede reden is dat we ten minste in Europa ons bewust zijn geworden waar antisemitisme toe kon leiden: massale vernietiging. Antisemitisme ligt dus gevoelig, en is waar het nog bestaat ondergronds gegaan. Behalve bij de bevolkingsgroepen die geen deel hebben gehad aan de loodzware Europese geschiedenis.

Dus waar kunnen we (openlijk) antisemitisme nog tegenkomen? Bijvoorbeeld bij een minderheid onder de Marokkaanse jongeren. Dit is mijn interpretatie van dat verschijnsel:
1. Deels komen anti joodse sentimenten voort uit de loyaliteit en solidariteit die gevoeld wordt met de Palestijnen. Gezien als mede-Arabieren, die door het westen dat vooral op de hand is van Israël in de steek wordt gelaten. ‘Zo gaat het westen dus met Arabieren/moslims om’. Daarbij wordt ten onrechte geen onderscheid gemaakt tussen Israëli’s en joden. Dit wordt versterkt doordat een deel van de sterk pro-Israëlische joodse bevolking óók geen onderscheid maakt tussen kritiek op Israël en antisemitisme. Hoewel diametraal tegenover elkaar staand bewegen ze zich dus in feite binnen hetzelfde paradigma.
2. Deels is er bij de jongeren de behoefte aan een zondebok voor het ongenoegen dat ze voelen als niet getolereerde en gewantrouwde minderheid binnen de Nederlandse samenleving. De voortdurende anti-moslim geluiden versterken het gevoel als groep gediscrimineerd te worden.
3. En deels hebben de jongeren de ervaring opgedaan dat er niets zo makkelijk is om Nederlanders mee de kast op te jagen als antisemitische leuzen. Een paar leuzen tijdens een demonstratie, een spandoek waarop een relatie wordt gesuggereerd tussen nazi’s en Israël, en ze staan in de krant als een grote bedreiging. Dat geeft een gevoel van macht, al is het negatieve macht, die psychologisch een tegenwicht kan bieden tegen de ervaren machteloosheid.

Met het Europese antisemitisme van voor de Tweede Wereldoorlog heeft dit dus weinig te maken. Het grote gevaar van het westerse antisemitisme was dat het werd overgenomen door een politieke stroming in Duitsland die de macht overnam. Daar is geen sprake van bij de groep Marokkaanse jongeren die zich van antisemitisme bedient, maatschappelijk gezien hebben die geen enkele macht. Het antisemitisme van de machtigen is (gelukkig) niet hetzelfde als het antisemitisme van de machtelozen. Maar dat wordt weer niet waargenomen door degenen die het paradigma aanhangen dat antisemitisme eeuwig en onveranderbaar is, en elk moment weer de kop op kan steken met dezelfde desastreuze gevolgen.

Racisme heeft een functie die door de racist zelf niet zal worden onderkend. Juist de groep mensen die zich om wat voor reden dan ook bedreigd voelt in hun bestaanszekerheid, die zich miskend voelen, over het hoofd gezien, niet op waarde geschat, is de behoefte aan een projectiescherm voor het eigen onbehagen het grootst. ‘Externaliseren’, de ander heeft het altijd gedaan, is een handig emotioneel mechanisme om niet te hoeven voelen: het ligt misschien aan mij dat ik maatschappelijk gezien niet slaag. Het heeft ook een onmiskenbaar psychologisch voordeel: gevoelens van minderwaardigheid kunnen tegen gegaan worden door een gecreeërd superioriteitsgevoel – wij zijn in ieder geval beter dan die achterlijke moslims. Politiek bewuste mensen die te maken hebben met achterstelling zullen eerder ‘links’ worden, en hun achterstelling wijten aan een onrechtvaardig politiek systeem. Maar bij een andere groep binnen de bevolking slaat de wijzer juist uit naar rechts, en worden andere machteloze groepen als zondebok en wortel van het kwaad aangewezen. Eén middel tegen opkomend racisme is dus politieke bewustwording. In plaats van met elkaar slaags te raken over de vraag, wie is er het grootste slachtoffer kunnen dan (in principe) de krachten gebundeld worden en de vraag gesteld, wie maken er hier überhaupt slachtoffers? Het ongenoegen kan dan gekanaliseerd worden en naar boven gericht, in plaats van naar beneden.

Niet elke vorm van racisme is een uiting van de bevolkingsgroepen die zich juist zelf achtergesteld voelen. Maar het kan door de machthebbers, politici bijvoorbeeld, heel erg makkelijk gemanipuleerd en bevestigd worden. Het uitzettingsbeleid van Verdonk, de steeds rechtser wordende geluiden van de anti-moslim vleugel in de VVD die zelfs basale mensenrechten op wil offeren in het bestrijden van ‘moslim-fundamentalisme’ om maar een paar voorbeelden te noemen, maken er dankbaar gebruik van.

Ga door naar deel 9, hier

5 gedachten over “De angst voor de migrant (8)

  1. Vandaag gehoort een onderzoek naar de gevolgen van grappen over domme blondjes (Ja het was een serieus onderzoek). Men liet blonjes grappen over eigenlijk zichzelf horen dus; en het had als resultaat, dat die blondines zich inderdaad ook “dommer” gingen voordoen ten opzichte van de controlegroepen.

    Dit vind ik een echt voorbeeld van self-forfilling prophecy.
    Waarom ik dit aangeef hier; is omdat ik het gevoel krijg, dat hetzelfde gaat gebeuren; als er steeds maar weer wordt geschreven; dat de sfeer hier in dit land ernstig aan het verzieken is; dat er overal om ons heen rascisme is wat steeds grote vormen aanneemt. Dat is angst zaaien onder vooral degenen; die het raakt.

    Dit 8e deel inmiddels; is daar een pakkend voorbeeld van. De sfeer wordt er niet beter op. Er zijn genoeg zaken te benoemen, waar we in dit land trots op mogen zijn als het gaat om bejegening van minderheden en andere culturen. En daar houd ik het maar bij; want ik begreep; dat grote lappen tekst niet meer worden gewaardeerd evenmin als de discussie of de dialoog op dit log. En om dat duidelijk te maken; heb ik heus geen grote lappen tekst nodig.

  2. De titel van bovenstaand stuk is “Misverstanden over racisme” É én van die misverstanden is dat het hebben van kritiek op bepaalde bestanddelen van het islamitische geloof als racisme kan worden geduid. Dat is helemaal niet zo !
    Een racist heeft een hekel aan, minachting voor, iemand van een ander ras; om wie hij/zij is. Als ik moslims bekritiseer die hun geloof als de enige ware leidraad van het leven zien én mij dat met geweld willen opleggen, dan is dat pertinent géén racisme, maar het bekritiseren van mensen vanwege hun (politieke) standpunten.
    Zoals we de kritiek van een liberaal op een socialist ook geen racisme noemen.
    Uw hele artikel ademt echter de suggestie dat bijna iedere vorm van kritiek als racisme moet worden uitgelegd. Langzamerhand ontstijgt uw redeneertrand de regels van de logica. Als inhoudelijke kritiek als racisme wordt uitgelegd dan eindigt dáár iedere grond voor discussie, dan zijn er, om in uw terminologie te blijven, parallelle paradigma’s die elkaar nooit zullen kruisen.
    Voor alle duidelijkheid, want ik wil niet graag als racist te boek staan, ik bekritiseer de politieke islam, die zich met het openbare leven bemoeit en iedere vorm van de islam(maar óók van andere geloven) die de vrijheid van anderen menen te moeten beperken.
    Ik wil ook niet generaliseren, maar het gaat me te ver om bij ieder punt van kritiek uitdrukkelijk te vermelden dat dat niet voor iedere moslim geldt, dat spreekt namelijk voor zich.

  3. Geachte mevrouw Meulenbelt,

    Uw essay bevat een logische fout. U schrijft:
    “Ik heb ook gezien hoe makkelijk het is om het doelwit van de ene groep op de andere over te hevelen. Van joden naar zwarten naar moslims.”

    Moslims zijn geen ras of etnische groep; dat zijn ze net zo min als Katholieken.
    Je hebt Moslims en Katholieken met heel diverse etnische achtergronden en huidskleuren. Als Katholicisme en andere religies inhoudelijk bekritiseren geen racisme is, waarom is de Islam bekritiseren dat dan wel?

    Ik heb als feministe kritiek op de Katholieke Kerk omdat ze de Bijbel zodanig interpreteren dat ze tot de volgende conclusie komen:
    – vrouwen zijn minderwaardig aan mannen
    – homoseksuelen zijn gestoord.

    Grote groepen Moslims interpreteren de Koran en de Hadith zodanig dat ze tot exact dezelfde conclusies komen. Er zijn ook meer Moslims die hier naar handelen dan Katholieken in Nederland.

    Waarom zou ik deze invulling van de Islam dan niet even hard veroordelen? Als je het prima vind dat Moslims dit vinden, maar je vind dat andere groepen wel ruimdenkend moeten zijn, ben je schijnheilig.

    U was toch ooit een feministe die opkwam voor de rechten van vrouwen en homoseksuelen? U had toch ooit een lesbische relatie? Wat is er in Godsnaam met u gebeurt dat u de Islam verdedigd?

    Moslims hebben recht op hun menig net als ieder ander. Net als ieder ander hebben ze de plicht om de rechten van iedereen inclusief vrouwen en homoseksuelen te respecteren.

    Mevrouw Meulenbelt, ik ben geen Duitser. Ik behoor tot een andere etnische groep. Ben ik een racist als ik mijn walging uitspreek over een groep Neo-Nazi’s die toevallig als Duitser geboren zijn? Terwijl mijn walging betrekking heeft op hun racisme, seksisme en homohaat?

    Ik vraag me ook af waarom u zo vaak de Joden erbij haalt als u het over de Islam of de Moslims heeft. Heeft dat te maken met de fixatie van sommige Moslims op deze groep of heeft dat een andere reden?

    Zou u de Islam en Moslims ook zo hard verdedigen als deze net als de Katholieke gemeenschappen in Nederland grotendeels uit blanken bestond? Gezien uw verlangen om Moslims tot een etnische groep te verklaren, waag ik dat te betwijfelen.

    Persoonlijk maakt het mij niet uit waar een ideologie vandaan komt. Als een ideologie mij minacht vanwege een bepaald kenmerk bijvoorbeeld mijn etnische achtergrond, mijn sekse of mijn seksuele geaardheid, dan moet ik er niks van hebben. Dat is een kwestie van zelfrespect. Daar durf ik eerlijk voor uit te komen.

    Als vrouw heb ik geen reden om patriarchale religies sympathiek te vinden; net zo goed als een Afro-Amerikaan geen reden heeft om dol te zijn op de Ku Klux Klan. In een land als Pakistan, Saudi Arabië of Jordanië waren u en ik allang gedood door de regering of door onze respectievelijke families. Denk daar maar eens over na als u durft.

    Met vriendelijke groet,

    Sofia

  4. Beste Anja,

    Je bent blind voor het racisme en de intolerantie die ook bij Arabieren voorkomt, zoals de slachting door Arabieren van zwarte moslims in Soedan bijv. Mensen zoals jij gaan steeds meer lijken op de mensen die in de jaren zestig in hun anti-westerse houding steeds de communistische regimes verdedigden en alle mensenrechtenschendingen voor lief namen, nu gebeurt het ten aanzien van de islam. Godsdienstkritiek is geen racisme en als je het katholicimse aanvalt, terecht, dan moet je niet de veel vrouwonvriendelijkere islam zitten te verdedigen, dat maakt je volstrekt ongeloofwaardig. De gedrevenheid waarmee Arabieren de vernietiging van Israël nastreven met al die hysterische Arabische selectieve berichtgeving kun je gewoon als racisme beschouwen.

Reacties zijn gesloten.