Islam voor beginners (4)

De koran en stromingen in de islam

Op dit weblog hebben we het al eerder gehad over stromingen in de islam. Zoals onderverdelingen in soennieten, sjiiten, soefisten etc. Of over de simpel lijkende tweedeling in orthodox versus liberaal. Tariq Ramadan komt met een andere visie op stromingen, zowel gebaseerd op wat we kunnen waarnemen aan verschillende groeperingen en denkrichtingen van moslims in Europa, als op de verschillende houdingen die de stromingen hebben ten aanzien van de toepassing en de interpretatieruimte van de koran. Dan komen we dus terug op de verschillen tussen orthodoxe en liberale (of vrijzinnige) islam, maar met veel meer nuances en inzicht in waar het echt om gaat. Om te beginnen eerst dus een visie op de toetssteen, de koran.

De status van de koran is voor moslims een kwestie van het hoogste belang, schrijft Tariq Ramadan (Westerse moslims en de toekomst van de islam, uitgeverij Bulaaq, niet zo makkelijk te lezen maar zeer aanbevolen) Daarover bestaan heel veel misverstanden en beperkende verklaringen, soms zelfs van islamitische gelovigen. De koran is het door God fragmentarisch, over een periode van ongeveer drie en twintig jaar geopenbaarde woord. Het is een tekst die op een gegeven moment in de geschiedenis is geopenbaard onder bepaalde omstandigheden en die aanvankelijk bedoeld was voor diegenen, mannen en vrouwen, die het geloof droegen.

In de koran zijn lessen te vinden van uiteenlopende aard. Een deel van de tekst bestaat uit de beginselen op het menselijk en ethische vlak die het karakter hebben van een eeuwige waarheid:

Het geloof in de enige, de gezamenlijke oorsprong en het gezamenlijke lot van de mensheid, de eis van waarheid en gerechtigheid, de noodzakelijke diversiteit en de daarbij horende verplichte eerbied, omstandigheden van tegenslag en leugenachtigheid, de verplichting zich daartegen te verzetten en te hervormen.

Voor deze beginselen is het niet noodzakelijk te contexst van de openbaring te weten. Dat hoeft ook niet voor de verzen die de eredienst uitleggen en de praktijk van de vijf zuilen, het bidden, het vasten.

Maar er zijn ook andere verzen, bijvoorbeeld die van maatschappelijke aard, waarbij je niet eenvoudig tot een algemeen geldig beginsel kunt komen, omdat de maatschappelijke omstandigheden in het Mekka of Medina van veertien eeuwen terug niet dezelfde zijn als die van nu. Die laatste verzen kunnen alleen gelezen worden met een bepaalde interpretatie. Al vanaf het begin zijn er ‘islamitische wetenschappen’ ontwikkeld, methoden die de gelovigen moeten helpen om die verzen juist te interpreteren. Om een duidelijk kader te scheppen voor de ‘idjtihaad’, de kritische interpretatie. Sommige verzen bieden geen ruimte voor interpretatie, of de ruimte is zeer beperkt. Maar bij andere verzen kan het niet anders, er moet geïnterpreteerd worden, op verschillende niveau’s: naar de betekenis van het woord, naar de algemene betekenis van het voorschrift, naar de context van de openbaring, naar het algemeen geldige deel van het beginsel, naar zijn plaats en zijn samenhang met de algemene boodschap van de koran.

Wanneer het een geleerde is die de duiding doet, dan moet hij niet alleen de methoden van interpretatie kennen, maar ook in staat zijn om de lessen in een nieuwe context en een nieuwe tijd te plaatsen. Terwijl de interpretatie trouw moet blijven aan de universele en algemene beginselen, moet die tegelijk worden aangepast en toegepast op een andere tijd en andere omstandigheden. Er moeten antwoorden gezocht worden op nieuwe vragen en op nieuwe maatschappelijke werkelijkheden.

Het is dus niet een simpele kwestie van: moet de koran letterlijk worden gelezen en letterlijk worden toegepast, maar een kwestie van onderscheiden: welk deel is gebaseerd op eeuwige en universele waarden, welk deel is context-bepaald en moet dus opnieuw worden geïnterpreteerd. Vandaar dat het ‘terug naar de bron’, opnieuw lezen, wat staat er nu echt, niet per definitie een kenmerk is van orthodoxie. Zowel fundamentalisten als hervormers grijpen terug op de ‘ongeïnterpreteerde’ koran.

De verschillende Islamitische stromingen zijn te onderscheiden naar de wijzen waarop de koran gelezen wordt. Dat is volgens Ramadan dus niet simpelweg een tweedeling in ‘gematigd’of ‘fundamentalistisch’, of ‘liberaal’ versus ‘orthodox’.

Ramadan onderscheidt een zestal grote stromingen, die afhankelijk van het land weer een ander karakter of een andere ontwikkeling kunnen kennen. Het onderscheid is gebaseerd op de manier waarop ze naar de koran verwijzen, wat de status is van de tekst, hoe groot de marge voor menselijke interpretatie is, of er bij het lezen rekening wordt gehouden met de context waarin de tekst is ontstaan en de huidige context, welke rol het menselijk verstand wordt toegekend, enzovoorts.

Scholastieke traditionalisten. Dat is een stroming die zowel aanhangers heeft in de islamitische wereld als in het Westen. Dit is de stroming die op strikte wijze aanhangers zijn van een van de erkende rechtssscholen, waarbij het de aanhangers verboden is om af te wijken van de juridische oordelen die door de betreffende school zijn opgesteld. De koran en de soenna vormen het referentiekader, de geleerden die verbonden zijn aan de school bepalen betekenis en toepassing. De marge voor tekstinterpretatie is uitermate klein en laat ook geen evolutie toe. Vaak wordt de interpretatie aangehouden van geleerden die hun mening vormden tussen de achtste en de twaalfde eeuw. Er is dus geen sprake meer van idjtihaad, kritische interpretatie, elke vernieuwende lezing wordt gezien als een onaanvaardbare vrijheid of modernisering. De groepen houden zich vooral bezig met de eredienst en zijn in het Westen zelden geïnteresseerd in burgerlijk of politiek engagement. Daar ligt geen speciale mening over het Westen aan ten grondslag, maar het vast willen houden van een afgesloten traditie. In Europa vinden we deze stroming vooral onder groepen Turken.

De orthodoxe salafieten worden vaak met de vorige stroming verward, maar de salafieten erkennen de juridische scholen en hun gezaghebbende geleerden niet. Zij noemen zich salafieten omdat zij proberen de salaaf te volgen, de titel die gegeven werd aan de metgezellen van de profeet en vrome moslims van de drie eerste generaties van de islam. De marge voor eigen interpretatie is minimaal. De studie van de teksten is meer gebaseerd op de letterlijkheid en op de betrouwbaarheid van de overlevering, nieuwe interpretaties worden gezien als een bezoedeling. Deze stroming staat in kontakt met Arabische geleerden in Saoedi-Arabië, Jordanië, Egypte en Syrië. Bij deze stroming hoort een weigering om betrokken te raken bij een plek die als onislamitisch wordt gezien. De houding wordt vooral gekenmerkt door isolement en een orthodoxe praktijk, afgeschermd van westerse culturele invloeden.

De hervormingsgezinde salafieten. De hervormingsgezinde salafieten hebben met de orthodoxe salafieten de afwijzing van de wetsscholen gemeen, de inspiratie wordt direkt uit de koran en de soenna gehaald. Maar anders dan de orthodoxen richten zij zich meer op de doelstelling, de strekking van de teksten, om tot een adequate vorm van recht te komen. De praktijk van de idjtihaad, de kritische interpretatie is dus niet alleen toegestaan, maar een constante noodzakelijkheid teneinde het recht (de fikh) overal en altijd toe te kunnen passen. Er is een grote stroom hervormingsgezinde denkers geweest aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. De onderlinge verschillen kunnen groot zijn, maar wat hen verbind is een uitgesproken dynamische verhouding tot de teksten, en de overtuiging dat het menselijk verstand ingezet moet worden om de nieuwe uitdagingen van de tijd en de evolutie van de samenleving bij te kunnen houden. Een aantal van de salafitisch-hervormingsgezinde intellectuelen is naar het Westen gekomen als gevolg van de onderdrukking in landen als Egypte, Syrië, Marokko, Algerije en Tunesië. Het doel voor de in het Westen verblijvende stroming is om de eigen islamitische identiteit en eredienst te behouden, de westerse rechtsstaat te erkennen, zich als burger loyaal in te zetten in het land waartoe men behoort. Tariq Ramadan voegt er aan toe dat deze stroming wijdverbreid is onder moslims in het Westen en veel verenigingen zich laten inspireren door de nieuwe tekstinterpretaties.

De politiek-orthodoxe salafieten Deze stroming is net als de vorige een product van de onderdrukking in de islamitische wereld, de aanhangers behoorden oorspronkelijk tot de hervormingsgezinde richting, maar de aanhangers zijn overgegaan tot een eenzijdig en vooral politiek engagement binnen de islamitische wereld. Van het reformisme is alleen het idee van maatschappelijke en politieke actie over gebleven, het gaat vooral om machtsuitoefening. Belangrijk is het verzet tegen het Westen, de strijd voor de instelling van een ‘islamitische staat’. Het denken is beperkt, gepolitiseerd, samenwerking met het Westen komt neer op verraad. De bewegingen roepen op tot de jihad tegen het Westen dat consequent wordt gezien als oorlogsgebied. In het Westen zijn alleen splintergroepen te vinden die deze stroming aanhangen, maar ze doen wel veel stof opwaaien.

De ’liberale’ of ‘rationalistische’ hervormingsgezinden. Deze stroming is een voorstandster van een seculier sociaal en politiek systeem los van de godsdienst zoals dat in Europa al is ontwikkeld. Voorbeeld is Mustafa Kemal Atatürk in Turkije, die een definitieve scheiding tussen religie en politiek en openbaar leven wilde doorvoeren. In het Westen zijn de aanhangers van deze stroming voorstanders van integratie dan wel assimilatie van moslims, met een volledige aanpassing aan de westerse leefwijze. Geloof wordt gezien als een strikt individuele aangelegenheid, de dagelijkse religieuze praktijk is niet meer noodzakelijk, aparte kleding wordt ontmoedigd. Koran en soenna vormen niet langer de referentiepunten voor maatschappelijk gedrag.

De soefi’s. Geheel buiten dit schema bevinden zich nog soefistische stromingen, van zeer uiteenlopende aard. Centraal staat de oproep tot een innerlijk leven, ver van drukte en disharmonie. Elk genootschap heeft eigen specifieke manieren van funktioneren, van inwijdingsriten en gidsen. De soefi’s zijn niet tegen maatschappelijk engagement, wel is het zo dat de prioriteiten worden gelegd bij het begrip krijgen voor de soefileer, dat veel tijd en meditatie vraagt.

En daarnaast zijn er nog kleinere sectarische groepjes, sommige vermomd als ‘liefdadigheids verenigingen’ en niet altijd met duidelijke bedoelingen. Een aantal van die sektes beweren voor emancipatie van vrouwen en samenwerking met het Westen te zijn, de praktijk binnenshuis is anders. Het merendeel van de andere in het Westen levende moslims worden gezien als koeffaar, onzuiveren, ongelovigen.

Tot zover Tariq Ramadan. In zijn boek is nog meer interessants te vinden waar ik nog graag op terug zal komen. De vraag naar wat de sharia eigenlijk is. En de vraag of er een conflict is voor moslims in niet-islamitische landen tussen de plaatselijke grondwet en de islamitische voorschriften.
Binnenkort in dit theater.

6 gedachten over “Islam voor beginners (4)

  1. Ook een zeer verhelderende tekst. Hoewel ik mij kan voorstellen dat er veel moslims in Nederland zullen zijn die de termen die Ramadan hier aanhoudt, niet (precies) zullen delen, komt zijn indeling volgens mij redelijk dicht bij de werkelijke situatie (hoewel er denk ik nog wel een paar meer kleine groepen te noemen zijn).

    Ook deze bijdrage geeft veel informatie over de wijze waarop diverse groepen moslims met de bronnen omgaan, en wat in algemene zin kan betekenen voor hun houding in het westen. En bovendien veel beter bruikbaar om inzicht te krijgen in de houding van moslims in Nederland dan een (zuiver theologische) discussie over de geschapen of ongeschapen Koran. De laatste tijd wordt die discussie inderdaad steeds vaker ten tonele gevoerd, en steeds door niet-moslims. Ik vind het prima om daar op in te gaan als het ons verder brengt, maar als het een kunstmatige poging is om een probleem te opperen dat er niet is, houdt het voor mij daar op.

    Zoals ik volgens mij al eerder geschreven heb is de Korantekst voor mij onveranderbaar en eeuwig (dat zou je orthodox kunnen noemen …), waarbij een aantal teksten geen en veel andere teksten wel ruimte geven voor interpretaties naar tijd en context of waarbij dat zelfs noodzakelijk is (zoals Ramadan ook zegt, zie ook mijn reactie op het artikel van Mohammed Ajouaou over Islam met een grote letter en islam met een kleine letter). (En dat is nu weer niet orthodox…)

    Bovendien vind ik dat goede bestudering van de Korantekst en vooral de algemene richtlijnen voor ethisch handelen meer dan voldoende ruimte bieden om (eerdere) interpretaties die bedoeld zijn om bijvoorbeeld (vrouwen)onderdrukking en onrecht te legitimeren ongeldig te verklaren, sowieso omdat onderdrukking en onrecht per definitie ongeldig zijn binnen de islam.

    Ik dacht dat uit eerdere bijdragen van mij al duidelijk was geworden dat ik niet de leer aanhang dat alleen geleerden uit de vroege eeuwen gerechtigd waren zich met interpretaties bezig te houden, maar dat idjtihaad en tafsir ook in onze tijd noodzakelijk zijn. Ik vind overigens wel (net als Ramadan, het wordt saai) dat interpreteren van Koranteksten geen klusje voor de woensdagmiddag is of een kwestie van met een stapel boeken om je heen even vergelijkend lezen, maar dat het wel degelijk om een methodische aanpak vraagt en het gebruik van verstand. In persoonlijke situaties of dilemma’s waar geen mogelijkheid bestaat om kennis te verwerven of kennis van anderen te raadplegen, is het gebruik van gezond verstand dan nog steeds een eervolle oplossing.

    Ik zou echt niet weten in wiens hokje ik pas en zou haast gaan wensen dat ik het wel wist … om er vanaf te zijn, oef! Ooit zei iemand die mij aan Nahed Selim voorstelde (dat kan trouwens haast geen toeval zijn!): Ceylan is nu echt iemand die in geen enkel hokje past! Ik was daar best een soort van trots op toen, maar misschien is dat nu net de reden dat Nahed nu behoefte heeft mij wel in een hokje te proppen.

    Zullen we er nu maar over ophouden en weer doorpraten over zaken die ons allemaal aangaan?

  2. Hoi Anja,
    Volgens mij is dit niet meer de cursus “islam voor beginners”, eerder voor gevorderden. Ik vind het allemaal erg interessant, maar vraag me af hoe relevant dit is om Moslims te leren kennen of begrijpen.
    Als Christen weet ik niet precies hoe de geloofsopvatting binnen onze kerk tot stand komt, wie er precies welke invloed op heeft en wat ik officieel wel en wat ik niet mag interpreteren in de Bijbel. Van de 165 andere kerkgenootschappen en christelijke geloofstromingen in Nederland weet ik al helemaal niet wat zij wel en niet mogen of moeten geloven. Zelfs binnen een stroming kom je verschillende meningen tegen.
    Zeg eerlijk, wie kan voor het christendom een goed overzicht maken zoals Ramadan/Anja voor ons gedaan heeft in deze les m.b.t. de Islam?

    Nogmaals het is een interessant onderwerp, maar bij mij ontstaat de indruk dat het opdelen van de Islam in verschillende stromingen snel kan leiden tot het verdelen van de Islam in een “goede” en “slechte” Islam. Dit is geen goede ontwikkeling. Ik zou het tenminste als Christen niet prettig vinden als ik de indruk kreeg dat niet-Christenen gaan oordelen of discuseren over wat door een Christen wel en niet geloofd mag worden.

    De Islam mag niet veroordeeld worden als godsdienst. Ik denk dat als de Islam wordt aangevallen het vaak zinvoller is de aanval ter discussie te stellen (bijvoorbeeld door de situatie te vergelijken met het christendom), dan om gedetailleerd in te gaan op alle achtergronden en stromingen etc. binnen de Islam. Op dat moment geef je de vaak oppervlakkige en ondoordachtige aanval teveel waarde.

    Barbara

  3. Beste Barbara – de beste manier om moslim medeburgers te leren kennen is om moslimmedeburgers te leren kennen en niet om een crususje te volgen op een weblog, daar ben ik het helemaal over met je eens. Het is omdat ik langzamerhand zoveel kontakten heb vriendschappen, mensen met wie ik werk. En tien jaar Gaza. Dat maakt ook dat ik sneller dan een ander als ik weer eens lees ‘de islam dit of dat’ weet dat het niet klopt.
    Waarom toch aandacht voor de stromingen? Omdat ze er zijn. Jij hoeft je daar niet voor te interesseren. Ik wil me wel in de discussie begeven, tussen de mensen die de angstaanjagers geloven soms omdat ze gewoon niet beter weten. Alleen maar roepen, de islam is zo prachtig helpt niet, want er zijn wel degelijk stromingen al zijn die gelukkig in Nederland klein die niet goed te combineren zijn met een democratie en een maximale vrijheid ook voor vrouwen. Ik vind dat niemand er bij gebaat is, moslim of niet-moslim, om daar de ogen voor te sluiten. Er zijn veel mensen, ook welwillende over in verwarring, en als ik kan helpen om wat helderheid te scheppen dan doe ik dat graag. Onderscheiden, realistisch kijken, ik heb daar wel behoefte aan.

  4. Voor mij is het heel leerzaam. Toen ik net moslim was geworden dacht ik dat het allemaal onzin was en slechts een westerse bril om zo naar moslims te kijken. ” Islam is anders: eenheid in overgave.” Zo had ik het allereerst opgepikt. En zo denken velen.. ik denk niet dat veel moslims zelf ook de stromingen zullen kennen. Velen weten niet waar ze zelf toe behoren.
    Het is wel goed om zo te analyseren; daardoor kan ik zelfs mijn man weer een beetje beter begrijpen (godzijdank). Maar ik wil zelf ook niet in een hokje. Net zoals ik mijzelf vroeger ook liever niet katholiek, maar liever Christen noemde. Ik denk nu over hokje: gelovig (lekker vaag).

  5. Ramadan schrijft hierboven dat “Soefistische stromingen zich geheel buiten dit schema bevinden”. Hij verbindt nergens soennisme met soefisme. En ook verbindt hij de hervormingsgezinden niet met het soennisme. Opmerkelijk.

  6. Zoals Abdulwahid elders op dit forum aangeeft loopt het soefisme door (bijna) alle scholen heen. Ook vind je hervormingsgezinden en conservatieven binnen alle scholen. Er zijn geen conservatieve of hervormingsgezinde scholen. Zelfs binnen het salafisme vind je hervormingsgezinden.

    Een discussie over stromingen is alleen al belangrijk om je te realiseren dat er ïberhaupt stromingen zijn, om de islam niet als eenheidsworst te zien. Iedere Nederlander weet dat er verschillen zijn tussen katholieken, hervormden en Jehova’s getuigen, al zullen ze niet precies weten wat die verschillen inhouden. Daarom is het van belang dat wij ook gaan beseffen dat er binnen de islam stromingen zijn die soms hemelsbreed van elkaar verschillen. Een handicap is dat die stromingen zich veel minder tegen elkaar afzetten dan de christelijke. Moslims van verschillende richtingen kunnen over het algemeen bijvoorbeeld wel in elkaars moskeeën bidden. Stromingen hebben zelden een centraal gezag, dat maakt het ook lastiger om ze te herkennen en hun leerstellingen te bestuderen. Op moskeeën hangt nooit bordje waar op staat tot welke stroming of rechtsschool ze behoren. Dat merk je in het gunstigste geval pas als je binnen bent. Binnen moskeegemeenschappen kunnen ook weer verschillende stromingen bestaan. De neiging om zich af te scheiden is veel kleiner dan bij protestanten.

    Nu moet je er weer voor oppassen dat je moslims niet uitsluitend gaat beoordelen op hoe ze met de Koran omgaan. Ik begin meer en meer te merken dat voor veel moslims de Koran minder belangrijk is dan de soenna, d.w.z. de overleveringen van wat de Profeet gedaan en gezegd heeft (of zou hebben). Zo maak ik uit de boeken van Amina Wadud, Riffat Hassan en Anne Sofie Roald op dat zelfs islamitische geleerden van naam vrouwen op een tweede plaats zetten op basis van (vermeende) uitspraken van de Profeet die rechtstreeks tegen een aantal basisprincipes uit de Koran ingaan, of zelfs helemaal niet op basis van islamitische bronnen, maar uitsluitend op basis van traditionele opvattingen. Dat zal voor andere thema’s ook wel gelden.

    Tenslotte: ik wil ook niet in een hokje geplaatst worden. Ik ben nog volop in ontwikkeling en hoop dat mijn hele leven lang te blijven.

Reacties zijn gesloten.